Խորհրդային Միության փլուզումը

Սովետական ​​Միության փլուզումը սկսվեց 1980-ականների վերջին և ավարտվեց այն ժամանակ, երբ երկիրը բաժանվեց 15 անկախ պետությունների 1991 թ. Դեկտեմբերի 25-ին: Դա ազդարարեց Սառը պատերազմի ավարտը Խորհրդային Միության և Միացյալ Նահանգների միջև:

Պետք է ընդունել, որ մեր ղեկավարության քաղաքականության շնորհիվ նախկին ԽՍՀՄ տնտեսությունը բավականին արդյունավետ աշխատեց՝ հանուն Արևմուտքի բարօրության։ Սակայն այնտեղ բոլորը հասկանում էին, որ այդ արտադրողականությունը բավականին երերուն է, եթե ԽՍՀՄ-ում սոցիալ-տնտեսական համակարգը չփոխվի։ Եվ այսպես, Արևմուտքը կանգնած էր մարտահրավերի առաջ՝ ինչպես վերականգնել Խորհրդային Միությունը, որպեսզի ուղղակիորեն, և ոչ թե քաղաքական առաջնորդներին կաշառելու միջոցով, և ավելի լայն մասշտաբով օգտագործի խորհրդային հանրապետությունները որպես գաղութային հավելումներ իր տնտեսության զարգացման համար: Եվ այն ամենը, ինչ այսօր անում է նախկին խորհրդային հանրապետությունների նախագահների թիմը, ոչ այլ ինչ է, քան այս առաջադրանքի կատարումը։

ԽՍՀՄ փլուզում - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան

Հետևաբար, քաղաքականությունը մեծ դեր խաղաց ԽՍՀՄ փլուզման գործում։ Եվ հետևաբար, չփոխելով այն ամբողջությամբ պետության համար, չի կարելի որևէ դրական արդյունք ակնկալել ընթացիկ բարեփոխումներից, որոնց իմաստը հիմնականում ուղղված է երկրի ղեկավարության մեջ «սխալ» գործողությունների պահպանմանն ու շարունակմանը։

Միխայիլ Գորբաչովը դառնում է գլխավոր քարտուղար

Միխայիլ Գորբաչով Խորհրդային Միության գլխավոր քարտուղար է ընտրվել 1985 թ.-ին: Երբ նա ստանձնեց Խորհրդային Միությունը, տնտեսությունը վատ վիճակում էր, և նրա գաղափարն էր բարեփոխել տնտեսությունը և արդիականացնել երկրի քաղաքական իրավիճակը:

Սովետական ​​Միության դրոշ

Սովետական ​​Միության դրոշ

Գորբաչովի բարեփոխման երկու հիմնական պլատֆորմ կար: Առաջինը նա զանգահարեց Գլասնոստ: Գլասնոստը թույլ տվեց ավելի շատ խոսքի ազատություն և բաց լինել կառավարությունում: Պետական ​​պաշտոնյաները պատասխանատվություն կկրեին ժողովրդի առջև իրենց գործողությունների համար: Չնայած Գլասնոստը լավ բան էր մարդկանց համար, այն նաև թույլ տվեց մարդկանց բողոքել, իսկ լրատվամիջոցներն առաջին անգամ զեկուցել խնդիրների վերաբերյալ: Հեռավոր պետություններից շատերն օգտագործեցին այս նոր գտած ազատությունը `արտահայտելու իրենց անկախության ցանկությունը:

Մյուս խոշոր բարեփոխումը կոչվում էր «Պերեստրոյկա»: Պերեստրոյկան նշանակում էր «վերակազմավորում»: Գորբաչովը նպատակ ուներ վերակազմավորելու սովետական ​​տնտեսությունը ՝ ավելի արդյունավետ աշխատելու համար: Նա թույլ տվեց որոշ մասնավոր սեփականություն և ազատեց տնտեսության վրա կառավարության խիստ վերահսկողությունից մի քանիսը: Այնուամենայնիվ, Խորհրդային Միության ժողովուրդը և տնտեսությունը սովոր էին, որ կառավարությունն ամեն ինչ անում է: Ամեն ինչ ավելի վատացավ, նախքան լավանալը:

Շարունակել կարդալ “Խորհրդային Միության փլուզումը”

Սառը պատերազմ

Սառը պատերազմը կոչվում է քաղաքական և գաղափարական դիմակայություն Միացյալ Նահանգների և Խորհրդային Միության միջև կամ Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետությունների Միություն (ԽՍՀՄ) ՝ իրենց հեգեմոնիաները մնացած աշխարհին պարտադրելու ցանկության համար: Այն սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից կարճ ժամանակ անց ՝ 1945 թ., և ավարտվեց 1991 թ. Խորհրդային Միության ավարտով 1989-ին զենքի մեծ ձեռքբերման և Բեռլինի պատի փլուզման արդյունքում տնտեսական ճգնաժամից հետո:

Սառը պատերազմի ավարտը.միաբևեռ աշխարհի ստեղծում — HistoryCentury

Երկրորդ աշխարհամարտի հաղթող տերությունների միջև Գերմանիայի բաշխման հարցում տարաձայնությունները պատճառ հանդիսացան, որ արևմտյան աշխարհը բաժանվի երկու բլոկի ՝ մեկը կոմունիստ ԽՍՀՄ-ի գլխավորությամբ, և մեկ այլ կապիտալիստ ՝ ԱՄՆ-ի գերակայությամբ:

Երկու բլոկները պահպանեցին լարված հարաբերություններ, որոնք սպառնում էին երրորդ մեծ հակամարտության սանձազերծմանը: Այնուամենայնիվ, երկու երկրների միջև պատերազմ կամ ուղղակի առճակատում տեղի չունեցավ, և ամենակարևոր պատճառներից մեկը միջուկային պատերազմ սանձազերծելու վախն էր, այդ իսկ պատճառով այս հակամարտությունը հայտնի է որպես Սառը պատերազմ:

Սառը պատերազմ - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան

Սառը պատերազմը առաջ բերած հիմնական պատճառներից էր գաղափարախոսությունների և քաղաքականության մրցակցությունը, որը պաշտպանում և ցանկանում էին պարտադրել Միացյալ Նահանգների և Խորհրդային Միության կառավարությունները: Միացյալ Նահանգները պաշտպանում էր ժողովրդավարությունն ու կապիտալիզմը, ինչպես նաև մասնավոր սեփականության և ազատ նախաձեռնության սկզբունքները: Սակայն, մյուս կողմից, ԱՄՆ-ն աջակցում էր բռնապետությունների պարտադրմանը Լատինական Ամերիկայի մի քանի երկրներում:

Սառը պատերազմի ուրվականը – Հայաստանի Հանրապետություն

Իր հերթին, Խորհրդային Միությունը հիմնված էր սոցիալիզմի, տնտեսական հավասարության, մասնավոր սեփականության վերացման և պետության կողմից քաղաքացիների բոլոր կարիքները բավարարելու և երաշխավորելու ունակության վրա: Կառավարման այս համակարգը պարտադրվեց Արևելյան Եվրոպան կազմող երկրներում: Այնուամենայնիվ, կային նաև Սառը պատերազմի պատճառ հանդիսացող այլ պատճառներ, ինչպիսիք էին Միացյալ Նահանգների կառավարության կողմից ատոմային զենքի ձեռքբերումը և որոնք ահազանգում էին Խորհրդային Միությանը, որ վախենում են, որ դրանք կօգտագործվեն իր դեմ հարձակման համար:

Մարշալի պլան

1947 թ.-ին Միացյալ Նահանգների կառավարությունը ստեղծեց Մարշալի ծրագիրը, որը կօգնի վերականգնել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից տուժած եվրոպական երկրների քաղաքական և տնտեսական հիմքերը, որպեսզի դադարեցնի կոմունիստական ​​կուսակցությունների առաջխաղացումը Արևմտյան Եվրոպայում: Մարշալի ծրագիրը նախատեսում էր մոտ 14,000 մլն դոլարի բաշխում, և դրա հետևանքները վերածվեցին արդյունաբերական արտադրության և գյուղատնտեսական արտադրանքի զգալի աճի:

ՆԱՏՕ-ն և Վարշավայի դաշնագիրը

Անընդհատ անորոշությունը, որ Միացյալ Նահանգները զինված առճակատում են սկսելու Խորհրդային Միության դեմ և հակառակը, հանգեցրեց Հյուսիսատլանտյան դաշինքի կազմակերպության (ՆԱՏՕ) և Վարշավայի դաշնագրի ստեղծմանը: ՆԱՏՕ-ն ստեղծվել է 1949-ին `ԱՄՆ-ի և Կանադայի միջև, Արևմտյան Եվրոպան և նրանց դաշնակիցները կազմող երկրների կողմից: Այս ռազմական մարմինը կազմավորվել է որպես հավաքական պաշտպանության համակարգ, որում համաձայնություն է ձեռք բերվել, որ օտարերկրյա տերության կողմից անդամ երկրներից մեկի վրա ցանկացած հարձակման դեպքում այն ​​պաշտպանվելու է միասին:

Իր հերթին, Խորհրդային Միությունը գերակշռող Արևելյան Եվրոպան արձագանքեց Վարշավայի պայմանագրի ստեղծմանը 1955 թվականին, ռազմական համաձայնագիր, որը ամրապնդեց այդ երկրների միջև գոյություն ունեցող քաղաքական միատարրությունը և հակազդեց ՆԱՏՕ-ի կողմից իրականացվող սպառնալիքներին:

Սառը պատերազմի նոր տաքությունը | Առավոտ - Լուրեր Հայաստանից

Սպառազինությունների մրցավազք

ԱՄՆ-ը և Սովետական ​​Միությունը մշակեցին և ստեղծեցին զգալի քանակությամբ զենք և ռազմական տեխնիկա `միմյանց հաղթելու և նույնիսկ մոլորակի մնացած մասի վրա ազդելու համար:

Տիեզերական մրցավազք

Կարևոր տիեզերական մրցավազքը սկսվեց երկու բլոկներից և, հետևաբար, իրականացվեցին տիեզերական տեխնոլոգիական կարևոր զարգացումներ, որոնք փոխեցին մարդկության պատմությունը: Ամենաակնառու իրադարձություններից մեկը 1969-ին էր, երբ մարդը հասավ Լուսին:

Սառը պատերազմի հետևանքները

Սառը պատերազմի ընթացքում ժամանակակից պատմության մեջ սանձազերծվեցին մեծ նշանակություն ունեցող այլ հակամարտություններ: Դրանց թվում `Բեռլինի պատի կառուցումը, Վիետնամի պատերազմը, Աֆղանստանի պատերազմը, Կուբայի հեղափոխությունը և Կորեական պատերազմը, որպես ամենակարևոր: Սառը պատերազմի կարևորագույն իրադարձություններից մեկը Կորեական պատերազմն էր, 1950-ից 1953 թվականներին, երբ ԽՍՀՄ ազդեցության տակ գտնվող Հյուսիսային Կորեայի բանակը ներխուժեց Հարավային Կորեա, որն ԱՄՆ-ի ռազմական աջակցությունն ուներ:

1953-ին, հակամարտության ընթացքում, կնքվեց զինադադարը, որը պահպանում էր սահմանը Կորեայի երկու պետությունների միջև: Այս համաձայնագիրը սկսեց ատոմային հավասարակշռության խաղաղ փուլ:

Սառը պատերազմի վերջի վերջը. Foreign Policy | Առավոտ - Լուրեր Հայաստանից

Այնուամենայնիվ, հետպատերազմյան ամենամեծ ճգնաժամը տեղի ունեցավ 1962 թվականին ՝ Կուբայում սովետական ​​հրթիռային կայանների տեղադրմամբ: Առերեսվելով այն սպառնալիքին, որը դա սպառնում էր Միացյալ Նահանգներին, այս երկիրը որոշեց Կարիբյան ծովային շրջափակումը:

Ճգնաժամը լուծվեց այն խորհրդային նավերի դուրսբերմամբ, որոնք Նիկիտա Խրուշչովի կառավարությունը ուղարկել էր դեպքերի վայր, և հրթիռների և դրանց համապատասխան արձակման բարձիկների ապամոնտաժմամբ: Վերոհիշյալ բոլորի կապակցությամբ ԱՄՆ-ի և ԽՍՀՄ-ի խաղաղ գոյակցության միջև երկխոսությունը հանգեցրեց «կարմիր հեռախոսի» ստեղծմանը, որն անմիջականորեն հաղորդակցվում էր Սպիտակ տան և Կրեմլի միջև:

Երկորդ համաշխարհային պատերազմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը (1939 թ-ի սեպտեմբերի 1 – 1945 թ-ի սեպտեմբերի 2) իր չափերով ու պատճառած վնասներով աննախադեպ է մարդկության պատմության մեջ: Սանձազերծել են XX դարի 30–40-ական թվականների առավել ագրեսիվ տերությունները (Գերմանիա, Իտալիա, Ճապոնիա): Ավարտվել է նրանց պարտությամբ:

Երկրորդ աշխարհամարտը ծագել է իմպերիալիստական տերությունների միջև քաղաքական, տնտեսական և գաղափարական հակասությունների սրման հետևանքով: Ֆաշիստական Գերմանիան, Իտալիան և Ճապոնիան պայքարել են Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի ու ԱՄՆ-ի քաղաքական տիրապետող դիրքերը թուլացնելու և աշխարհի նոր վերաբաժանման նպատակով: Կարևոր խնդիր էր նաև Խորհրդային Միության տապալումն ու կոմունիստական վտանգի վերացումը:

Անգլիայի և Ֆրանսիայի հիմնական նպատակը իրենց տիրապետող քաղաքական և տնտեսական դիրքերը պահպանելն էր, «Բեռլին–Հռոմ–Տոկիո առանցքի» համաշխարհային տիրապետության հասնելու ծրագրերը ձախողելը: Թեև պատերազմի առաջին փուլում (1939 թ-ի սեպտեմբերի 1 – 1941 թ-ի հունիսի 22) ԱՄՆ-ը պաշտոնապես չեզոք դիրք էր գրավել, սակայն ավելի համակիր էր անգլո-ֆրանսիական խմբավորմանը:

Պատերազմի սկզբում Գերմանիան ուներ 100-ից ավել դիվիզիա, 4400 ինքնաթիռ և մոտ 100 խոշոր նավեր ու սուզանավեր: 1939 թ-ի սեպտեմբերի 1-ի առավոտյան գերմանական զորքերը ներխուժեցին Լեհաստան: Սեպտեմբերի 3-ին` Անգլիան ու Ֆրանսիան, ապա նաև Մեծ Բրիտանիայի դոմինիոններ Ավստրալիան, Նոր Զելանդիան, Կանադան, Հարավաֆրիկյան Միությունը պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային: Սակայն փոխադարձ օգնության պայմանագրեր ստորագրած դաշնակիցները՝ Անգլիան և Ֆրանսիան, ռազմական օգնություն չցուցաբերեցին Լեհաստանին: 

Գերմանիայի հարձակումից անմիջապես հետո ԽՍՀՄ-ը և ԱՄՆ-ը հայտարարեցին իրենց չեզոքության մասին: Սեպտեմբերի կեսերին ակնհայտ էր Լեհաստանի ռազմաքաղաքական պարտությունը: Խորհրդային Միությունը, որը պատերազմի առաջին փուլն օգտագործեց իր տարածքներն ընդարձակելու և միջազգային դիրքերն ուժեղացնելու համար, 1939 թ-ի սեպտեմբերի 17-ին զորքերը մտցրեց Լեհաստան և 12 օրում առաջ շարժվեց 250–300 կմ. գրավեց Արևմտյան Ուկրաինան ու Արևմտյան Բելոռուսիան, որոնք Լեհաստանին էին անցել 1920 թ-ին: 1939 թ-ի նոյեմբերի սկզբին այդ շրջանները մտան, համապատասխանաբար, Ուկրաինական և Բելոռուսական ԽՍՀ-ների կազմերի մեջ:

Խորհրդային Միությունն իր հյուսիսային սահմանների և Լենինգրադի (այժմ՝ Սանկտ Պետերբուրգ) անվտանգությունն ապահովելու պատրվակով 1939 թ-ի նոյեմբերի 30-ին պատերազմ սկսեց Ֆինլանդիայի դեմ, որը բողոքի մեծ ալիք առաջացրեց աշխարհում, և դեկտեմբերի 14-ին Ազգերի լիգան ԽՍՀՄ-ին, որպես ագրեսորի, վտարեց իր կազմից: Խորհրդային Միությանը մեծ զոհողությունների գնով հաջողվեց հասնել որոշ հաջողությունների և 1940 թ-ի մարտի 12-ին ստորագրված հաշտության պայմանագրով ստանալ Կարելական պարանոցը՝ հարակից տարածքով: Հունիսին ԽՍՀՄ-ի մաս դարձան Բեսարաբիան և Հյուսիսային Բուկովինան, որոնք պատկանում էին Ռումինիային:

Շարունակել կարդալ “Երկորդ համաշխարհային պատերազմ”

Ստալինյան բռնություններ։ Պատմական ակնարկ

Խորհրդային միության կայացման պայմաններում առաջին զանգվածային ճնշումները գործադրվել են հայ սպայության նկատմամբ, եւ 1923-1928 թթ. Հայաստանից արտաքսվել է շուրջ 1430 հայ սպա:

Հռչակված համատարած կոլեկտիվացման համատեքստում շատ գյուղացիներ պիտակավորվում էին որպես «կուլակներ» եւ արտաքսվում հայրենիքից: 1930թ. սկզբին սկսվում են կուլակաթափման զանգվածային միջոցառումները, ինչն ավելի բացասական է ազդում գյուղի վրա: Այս շրջանում բռնադատվել է գլխավորապես գյուղական վայրերում բնակվող շուրջ 5615 մարդ:

1930-ականների սկզբներին ուժեղանում է նաեւ իշխանությունների հակաեկեղեցական գործունեությունը, բռնադատվում է շուրջ 89 հոգեւորական:

Զանգվածային բռնությունների ամենահուժկու ալիքը, թերեւս, եղել է 1936-1937 թթ.՝ Հայաստանի կոմունիստական (բոլշեւիկյան) կուսակցության (ՀԿ/բ/Կ) առաջին քարտուղար Աղասի Խանջյանի մահից հետո: Միայն 1937թ. Հայաստանում ձերբակալվել է 5000 մարդ: Նրանց 67 տոկոսի համար ընդունվել է գնդակահարություն որոշումը:

1930-ականների սկզբին ԽՍՀՄ տարածքում տեղի էին ունենում բռնարարքներ մտավորականության, պետական եւ հասարական գործիչների նկատմամբ, սակայն դրանցից ինչ-որ չափով զերծ էր մնում Հայաստանը, ինչը պայմանավորված էր կուսակցական վերնախավի, մասնավորապես՝ Աղասի Խանջյանի դիրքորոշմամբ, որը խիստ դրական վերաբերմունք ուներ հայ մտավորականության նկատմամբ:

1936թ. ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունները սկսում են Հայաստանի ղեկավարությանը, մասնավորապես՝ Աղասի Խանջյանին եւ Սահակ Տեր-Գաբրիելյանին, մեղադրանքներ ներկայացնել առ այն, որ վերջիններս ի վնաս ԽՍՀՄ ընդհանուր տնտեսական շահերի եւ ծրագրերի կառուցել են մի շարք «տեղական բնույթի տնտեսական օբյեկտներ»:

Նույն տարում, ըստ պաշտոնական տեղեկատվության, ինքնասպանություն է գործում Աղասի Խանջյանը, սակայն մահվան իրական հանգամանքները քողարկվում են: Դա, ըստ էության, ՀԿ/բ/Կ Անդրկովկասի երկրային կոմիտեի քարտուղար Բերիայի ձեռքի գործն էր: Աղասի Խանջյանի, իսկ այնուհետ՝ Սահակ Տեր-Գաբրիելյանի «ինքնասպանությունները» առիթ են հանդիսանում բռնությունների նոր ալիք սկսելու համար: Դրանց զոհերն էին Եղիշե Չարենցը, Ակսել Բակունցը, Մկրտիչ Արմենը, Վահրամ Ալազանը, Գուրգեն Մահարին, Վաղարշակ Նորենցը, Վահան Թոթովենցը եւ այլք:

Իսկ քանի տոկոս կհավաքեր Ստալինը 1937-ին

 1936թ. Հայաստանում քաղաքական բռնությունների սաստակցմանը զարկ է տալիս օգոստոսին «Զարյա Վոստոկա»-ում տպագրված Բերիայի «Փոշիացնել, հողմացրիվ անել սոցիալիզմի թշնամիներին» վերնագրով հոդվածը, որտեղ Աղասի Խանջյանը եւ ուրիշներ մեղադրվում էին հակահեղափոխական գործունեության մեջ:

Հայաստանում շատ մարդանց գործերում կրկնվում էր միեւնույն մեղադրանքը «ՆԳԺԿ մարմինները Հայաստանում բացահայտել եւ վերացրել են հակահեղափոխական, աջ-տրոցկիստական, ազգայնական կազմակերպություն, որը նպատակադրվել էր խորհրդային իշխանության զինված տապալումը, Հայաստանի անջատումը Խորհրդային միությունից եւ, այսպես կոչված, «անկախ», ազգային, բուրժուական հայկական պետության ստեղծումը կապիտալիստական պետություններից մեկի հովանավորության տակ»:

Հայ մտավորականությանը հաճախ մեղադրում էին «ազգային թեքման» գործիչներ լինելու մեջ: «Ազգային թեքման» կողմնակիցները համարվում էին ինտերվենցիոնիստների հետ համագործակցող տարրեր, որոնց նպատակն էր ԽՍՀՄ մասնատումը եւ շահագործողական կարգերի վերականգնումը: Անկախությունը պահպանելու ձգտումը համարվում էր «ազգային թեքման» ամենացայտուն արտահայտումը:

Հայաստանի սահմանադրությունը։ Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնային Հանրապետության և ԽՍՀՄ-ի ստեղծումը։

Հայաստանի առաջին սահմանադրությունը։ Անդրկովկասյան Դաշնության և ԽՍՀՄ-ի կազմակերպումը։ Իշխանության նոր մարմինների՝ խորհուրդների ընտրությունը կայացավ 1921թ․ վերջին։

1922թ․ սկզբին տեղի ունեցած Հայաստանի խորհուրդների 1-ին համագումարը քննարկեց մի շարք հարցեր, որոնց մեջ կենտրոնականը Հայաստանի սահմանադրության ընդունումն էր։ Վերջինս փաստորեն կրկնում էր Ռուսաստանի սահմանադրությունը։ Սահմանադրության վերջին հոդվածները ներկայացնում էին հանրապետության խորհրդանիշը՝ պետական զինանշանը և պետական դրոշը։ ՀԽՍՀ պետական զինանշանն էր՝ Մեծ և Փոքր Մասիսներից վեր, ծագող արեգակի ճառագայթների մեջ մուրճ ու մանգաղ։ Զինանշանի կրկնակի շրջագծերի արանքում արձանագրված էին․

ՀԽՍՀ զինանշան - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան
ՀԽՍՀ Զինանշան

«Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն» և «Պրոլետարներ բոլոր երկրների, միացե՛ք»։ Պետական դրոշն էր՝ ալ կարմիր գույնի կտոր, որի ձախ անկյունում, փայտի մոտ, վերևում, ոսկե տառերով զետեղված էին՝ «ՀԽՍՀ» և կամ՝ «Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն»։

ՀԽՍՀ դրոշ - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան
ՀԽՍՀ

Զինանշանի հեղինակն էր նկարիչ Մարտիրոս Սարյանը։ Հետագայում (1944թ․) ընդունվեց նաև պետական օրհներգը՝ երգահան Արամ Խաչատրյանի երաժշտությամբ։ Սահմանադրությունը ամրագրում էր Հայաստանի պետականության հիմնական օրենքները։ 1922թ․ սահմանադրությունն առաջինն էր հայոց պետականության պատմության մեջ։ Հայաստանի խորհուրդների 1-ին համագումարը, քննարկելով Անդրկովկասյան Դաշնության /ֆեդերացիայի/ կազմակերպման հարցը, հավանություն տվեց այդ մտահղացմանը։ Խորհրդային իշխանության առաջնորդ Վ․Ի․ լենինը Կովկասի կոմունիստների առաջ խնդիր էր դնում ստեղծել հանրապետությունների սերտ դաշինք։ Դաշնությունը, նույն ինքը, ֆեդերացիան, պետական միավորման այն ձևն է, երբ տարբեր ինքնիշխան պետություններ միավորվում են մի նոր՝ դաշնային պետության մեջ՝ պահպանելով իրենց ինքնիշխանությունը։

Շարունակել կարդալ “Հայաստանի սահմանադրությունը։ Անդրկովկասի Խորհրդային Դաշնային Հանրապետության և ԽՍՀՄ-ի ստեղծումը։”

Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն


Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը (ՀԽՍՀ) հռչակվել է 1920 թ-ի նոյեմբերի 29-ին և գոյատևել մինչև 1991 թ-ի սեպտեմբերի 23-ը:

Հասարակական-քաղաքական կյանքը և տնտեսությունը՝

ՀԽՍՀ զինանշան - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան
ՀՍՍՀ

Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն (ՌՀԿ), որ ստեղծվել էր Խորհրդային Ադրբեջանում, 1920 թ-ի նոյեմբերի 29-ին, Ռուսաստանի 11-րդ Կարմիր բանակի աջակցությամբ, մուտք գործեց Հայաստան և երկիրը հռչակեց անկախ խորհրդային սոցիալիստական հանրապետություն: Դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ՌԽՖՍՀ լիազոր ներկայացուցչության և Հայաստանի առաջին հանրապետության Կառավարության միջև կնքվեց համաձայնագիր, որով իշխանությունը հանձնվեց Հայաստանի ՌՀԿ-ին: Մինչև վերջինիս ժամանումը Երևան` իշխանությունը հանձնվեց զինվորական հրամանատարությանը՝ Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան) գլխավորությամբ: Հայաստանի հեղափոխական կոմիտեն (հեղկոմ, նախագահ՝ Սարգիս Կասյան), դեկտեմբերի սկզբներին ժամանելով Երևան, ամբողջ իշխանությունը վերցրեց իր ձեռքը և, հակառակ պայմանավորվածության, դաշնակցականներին տեղ չտվեց Կառավարությունում:

Երկրում իշխանությունը գործում էր հեղկոմների միջոցով, որոնք օրենսդիր և գործադիր մարմիններ էին: Հայհեղկոմի առաջին դեկրետով (որոշում) ստեղծվեց Արտակարգ հանձնաժողով (ռուսերեն` ՉԵԿԱ՝ Չրեզվիչայնայա կոմիսիա): Նախկին դատական համակարգը փոխարինվեց «ժողովրդական դատարաններով» և «հեղափոխական տրիբունալներով»: 1921 թ-ի հունվարին ծառայությունից ազատվեց բանակի հրամանատար Դրոն: Կալանավորվեց և Բաքվի բանտ ու ՌԽՖՍՀ Ռյազան քաղաքի համակենտրոնացման ճամբար ուղարկվեց Հայաստանի Հանրապետության բանակի շուրջ 1400 սպա:

ՀԽՍՀ իշխանությունները երկրի տնտեսության մեջ կիրառեցին Ռուսաստանում իրականացվող, բայց իրեն արդեն սպառած «ռազմական կոմունիզմի» քաղաքականությունը՝ պարենմասնատրումը: Հացի և այլ մթերքների ու ապրանքների բռնագրավումը վերածվեց ժողովրդի, առաջին հերթին՝ գյուղացիության կողոպուտի, որի հետևանքով երկրում սաստկացան սովն ու դժգոհությունը: 1921 թ-ի փետրվարին կատարված նոր ձերբակալություններն ու գնդակահարություններն ավելի բարդացրին իրադրությունը՝ հանգեցնելով համաժողովրդական ապստամբության, որը տևեց շուրջ 40 օր: 1921 թ-ի ապրիլի 2-ին բոլշևիկյան զորքերը վերագրավեցին Երևանը և երկրում վերահաստատեցին իրենց իշխանությունը: Մայիսի 21-ին հեղկոմը վերակազմվեց ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհի, կազմվեց Կառավարություն՝ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի նախագահությամբ: 

ՀԽՍՀ-Հայաստանի ազատ լրահոսը

Ապստամբության ժամանակ ստեղծված Հայաստանի փրկության կոմիտեն հեռացավ Ինքնավար Սյունիք, որն այդ օրերին խորհրդա-ադրբեջանական վտանգից պաշտպանում էր Գարեգին Նժդեհը: Այն վերանվանվեց Լեռնահայաստանի Հանրապետություն. կառավարությունը գլխավորեց Սիմոն Վրացյանը, իսկ սպարապետ նշանակվեց Գարեգին Նժդեհը: 1921 թ-ի հունիսին, երբ վերացավ Զանգեզուրն Ադրբեջանին կցելու վտանգը, խորհրդային իշխանություն հաստատվեց նաև այդ երկրամասում, և այն միացավ ՀԽՍՀ-ին:

1921 թ-ի մարտի 16-ի Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրով Հայկական ԽՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև սահմանն անցկացվեց Ախուրյան և Արաքս գետերով: Թուրքիային տրվեց նաև Սուրմալուի գավառը, որ երբևէ նրա կազմում չէր եղել: Նախիջևանի երկրամասը և Շարուրի գավառը հանձնվեցին Ադրբեջանին: Հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրով վավերացվեց հայկական տարածքների այդ բռնազատումը: 1921 թ-ի հուլիսի 5-ի ՌԿ(բ)Կ կենտկոմի Կովկասյան բյուրոյի պլենումի որոշմամբ Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարվեց Ադրբեջանի մաս, և առաջարկվեց կազմավորել ինքնավար մարզ: Այդ նույն ժամանակ Վրաստանին բռնակցվեցին Լոռու հյուսիսային շրջանները և Ախալքալաքը: Միայն 1923 թ-ի հուլիսին ԽՍՀՄ կենտրոնական իշխանությունների պարտադրանքով կազմավորվեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը Ադրբեջանի կազմում:

Շարունակել կարդալ “Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն”

Սևրի Հաշտության Պայմանագիր

Սևրի հաշտության պայմանագիրն ստորագրվել է 1920 թ-ի օգոստոսի 10-ին, Փարիզի Սևր արվարձանում: Պայմանագրով` Հայաստանը պետք է ստանար 90 հզ. կմ2, իսկ ՀՀ-ի հետ կունենար 161330 կմ2 տարածք՝ Սև ծով ելքով: Պայմանագրի 88–93-րդ հոդվածները վերաբերում են Հայաստանի։

Սևրի հաշտության պայմանագրի 100-ամյակը և Հայկական հարցի ու Մերձավոր Արևելքի  ճգնաժամի լուծման ուղիներ - YouTube

Սևրի պայմանագիրը կնքվել է Թուրքիայի սուլթանական կառավարության և Առաջին աշխարհամարտում (1914–18 թթ.) հաղթանակած դաշնակից պետությունների՝ Մեծ Բրիտանիայի, Ֆրանսիայի, Իտալիայի, Ճապոնիայի, Բելգիայի, Հունաստանի, Լեհաստանի, Պորտուգալիայի, Ռումինիայի, Հայաստանի, Չեխոսլովակիայի, Սերբերի, Խորվաթների և Սլովենների թագավորության, Հեջազի (արաբական թագավորություն) միջև: Հայաստանի առաջին հանրապետության կողմից պայմանագիրն ստորագրել է պատվիրակության ղեկավար Ավետիս Ահարոնյանը: Վերջինս և արևմտահայության ներկայացուցիչ, Ազգային պատվիրակության ղեկավար Պողոս Նուբարը գլխավոր դաշնակից պետությունների հետ կնքել են լրացուցիչ պայմանագիր՝ ազգային փոքրամասնությունների իրավունքների, դիվանագիտական և առևտրական հարաբերությունների վերաբերյալ: Միջազգային իրավունքի տեսակետից` ՀՀ-ն, որպես պայմանագրի մասնակից, ճանաչել են պայմանագիրն ստորագրած մյուս բոլոր պետությունները:

 Սևրի պայմանագրի հիմքում դրվել են 1916 թ-ին Լոնդոնում ստորագրված Սայքս-Պիկոյի գաղտնի համաձայնագրի (նախատեսում էր Օսմանյան կայսրության ասիական տիրույթների բաժանումը Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև) ու 1920 թ-ի Սան Ռեմոյի (Իտալիա) խորհրդաժողովի որոշումները: 

Պայմանագիրը բաղկացած է 13 մասից և 433 հոդվածից: Թուրքիան Հայաստանը ճանաչել է որպես «ազատ ու անկախ պետություն»: Թուրքիան և Հայաստանը համաձայնել են Էրզրումի, Տրապիզոնի, Վանի ու Բիթլիսի վիլայեթներում (նահանգներ) 2 պետությունների միջև սահմանազատումը թողնել ԱՄՆ-ի նախագահի որոշմանն ու ընդունել նրա որոշումը և Հայաստանին դեպի ծով ելք տալու ու հիշյալ սահմանագծին հարող օսմանյան բոլոր տարածքների ապառազմականացման վերաբերյալ բոլոր առաջարկները: Ադրբեջանի և Վրաստանի հետ Հայաստանի սահմանները որոշվելու էին այդ պետությունների հետ ուղղակի բանակցությունների միջոցով: Եթե այդ տերություններին չհաջողվեր համաձայնության գալ, ապա գլխավոր դաշնակիցները խնդիրը պետք է լուծեին հատուկ հանձնաժողովի օգնությամբ՝ տեղում: Սևրի պայմանագրով թույլատրվել է բնակչության կամավոր փոխանակում. 18-ից բարձր տարիք ունեցող անձիք կարող էին քաղաքացիություն ընտրել տարածաշրջանի մեկ այլ երկրում՝ իրենց ազգային կամ կրոնական պատկանելիությանը համապատասխան, որտեղ նրանք մեծամասնություն էին կազմում: Այդ մարդիկ պահպանում էին իրավունքն անշարժ գույքի նկատմամբ: Անօրինական էր հայտարարվում լքյալ գույքի մասին օսմանյան կառավարության 1915 թ-ի օրենքը: Թուրքիայում ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանությունը, կյանքը, ազատությունն ու հավասարությունն օրենքի առաջ պետք է ապահովեր կառավարությունը: 

Շարունակել կարդալ “Սևրի Հաշտության Պայմանագիր”

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունը

1. Հովհաննես Քաջազնունու կառավարության արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունները։ Հանրապետության ներքին և արտաքին քաղաքական դրությունը

1918 թ․ ապրիլի 22-ին Անդրկովկասի Սեյմը հայտարարեց, որ Անդրկովկասն անջատվում է Ռուսաստանից և կազմում է անկախ պետություն։ Նրա մեջ մտան Անդրկովկասի երեք ժողովուրդները՝ հայերը, վրացիները և թաթարները /ադրբեջանցիները/։ Մայիսի 26-ին գումարվեց Անդրկովկասյան Սեյմի վերջին նիստը։ Այն ընդունեց Սեյմը լուծարելու վրաց մենշևիկյան խմբակցության առաջարկը։ Նույն օրը՝ երեկոյան, վրացական ազգային խորհուրդը հռչակեց Վրաստանի անկախությունը։ Մայիսի 27-ին Թիֆլիսում Սեյմի մահմեդական պատգամավորների արտակարգ նիստը որոշեց ստանձնել Ադրբեջանի կառավարումը։ Հաջորդ օրը Ադրբեջանի ժամանակավոր ազգային խորհուրդը հռչակեց Ադրբեջանի անկախությունը։ Անդրկովկասյան թաթարների կառավարող մարմինը որպես ժամանակավոր մայրաքաղաք ընտրեց Գյանջան /Գանձակ/, քանի որ Բաքուն բոլշևիկների ձեռքում էր՝ Ստեփան Շահումյանի գլխավորությամբ։

Մայիսի 30-ին մամուլում հրապարակվեց Հայոց ազգային /կենտրոնական/ խորհրդի հայտարարությունը, որտեղ ազդարարվում է, որ խորհուրդը ստանձնում է հայկական գավառների միակ և գերագույն իշխանությունը /տեքստը կազմել էր Նիկոլ Աղբալյանը/։

Արևելյան Հայաստանում վերականգնվեց հայկական պետականությունը, ստեղծվեց Հայաստանի Հանրապետությունը։ Այն ծնունդ առավ ներքին ու արտաքին չափազանց ծանր պայմաններում։ Նորաստեղծ հանրապետության առջև ծառացած ու անհապաղ լուծում պահանջող խնդիրները բազմաթիվ էին։ Դրանք վերաբերում էին երկրի թե՛ ներքին կյանքին, թե՛ արտաքին քաղաքականությանը։ Երկիրը անելանելի վիճակից դուրս բերելու համար անհրաժեշտ էր քաղաքական կամք, վիթխարի ջանքեր ու հետևողական աշխատանք։

Շարունակել կարդալ “Հայաստանի Առաջին Հանրապետության արտաքին քաղաքականությունը”

Հայաստանի Առաջին Հանրապետության ստեղծումը

Հայաստանի առաջին հանրապետությունը հռչակվել է 1918 թ-ի մայիսի 28-ին և գոյատևել մինչև 1920 թ-ի դեկտեմբերի 2-ը: ՀՀ տարածքը հռչակման պահին 12 հզ. կմ էր, բնակչությունը՝ 700 հզ., 1919 թ-ին՝ համապատասխանաբար՝ 60 հզ., 961,7 հզ. կմ2, մայրաքաղաքը՝ Երևան:

Հանրապետության հռչակմանը նախորդել են Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի և Ղարաքիլիսայի հերոսամարտերը, որոնց շնորհիվ հայ ժողովուրդը կարողացավ 543 տարի անց վերականգնել պետականությունը:1918 թ-ի մայիսի 26-ին՝ Անդրկովկասյան սեյմի լուծարման օրը, իր անկախությունն է հռչակել Վրաստանը, մայիսի 27-ին՝ Ադրբեջանը: Մայիսի 28-ին Թիֆլիսի Հայոց ազգային խորհուրդն ընդունել է հռչակագիր, որտեղ ասված էր. «Անդրկովկասի քաղաքական ամբողջության լուծումով և Վրաստանի ու Ադրբեջանի անկախության հռչակումով ստեղծված նոր դրության հանդեպ Հայոց ազգային խորհուրդն իրեն հայտարարում է հայկական գավառների գերագույն և միակ իշխանություն»: Հունիսի սկզբին հրապարակվել է հաղորդագրություն. «Հայոց ազգային խորհուրդը, այն իրավունքների հիման վրա, որով նրան լիազորել է հայ ժողովուրդը, մայիսի 28-ին որոշեց հռչակել Հայկական պետության անկախությունը, հիմնեց Հայաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետությունը»:

Մինչև Թիֆլիսից կառավարության ժամանումը Երևան՝ իշխանությունն իրականացրել է Երևանի ազգային խորհուրդը՝ Արամ Մանուկյանի գլխավորությամբ:

ՀՀ պատվիրակությունը Փարիզի հաշտության խորհրդաժողովում (1919 թ.)` Ավետիս Ահարոնյանի նախագահությամբ

Նորաստեղծ պետությունն առաջին պարտադրված պայմանագիրն ստորագրել է Թուրքիայի հետ՝ Բաթումում` 1918 թ-ի հունիսի 4-ին՝ Անդրկովկասի գերմանա-թուրքական նվաճման պայմաններում. հայկական կողմը ներկայացրել են Հովհաննես Քաջազնունին և Ալեքսանդր Խատիսյանը:

Այդ պայմանագրով՝ Թուրքիան ճանաչել է Հայաստանի անկախությունը, Հայաստանը հրաժարվել է ոչ միայն Արևմտյան Հայաստանից ու Կարսի մարզից, այլև Արևելյան Հայաստանի մի շարք շրջաններից՝ Ալեքսանդրապոլի և Համամլուի (Սպիտակ) գավառներից, Երևանի ու Էջմիածնի գավառների մի մասից, Շարուր-Դարալագյազի գավառի 1/5-րդ մասից: Հայաստանի Հանրապետությանը մնացել է ընդամենը 12 հզ. կմ2 տարածք:

Թուրքերն իրավունք էին ստանում Հայաստանի տարածքով զորք տեղափոխելու Բաքու, որտեղից պետք է դուրս բերվեին Բաքվի կոմունան պաշտպանող հայկական ուժերը: Սակայն Բաքվի Հայոց ազգային խորհուրդը մերժել է այն, քանի որ վտանգվում էր քաղաքի մոտ 100 հզ. հայության կյանքը:

Հայաստանին նաև պարտադրվում էր իր տարածքում զինաթափել հակաթուրքական «ավազակային զորաջոկատները»՝ նկատի ունենալով հատկապես Զորավար Անդրանիկի հրամանատարությամբ գործող զինված ջոկատները: 

1920 թ-ից սկսվել է Հայաստանի միջազգային ճանաչման նոր շրջանը: Հունվարի 23-ին Փարիզի խորհրդաժողովում Անտանտի երկրները որոշել են փաստացի (դե ֆակտո) ճանաչել Հայաստանի անկախությունը: 1920 թ-ի ապրիլի 24-ին ճանաչել է նաև ԱՄՆ-ը: Հայաստանում ներկայացուցչություններ են ստեղծել Վրաստանը, Ադրբեջանը, Իրանը, միջազգային տարբեր ընկերություններ: Դեռևս 1918 թ-ի վերջին Հայաստանի խորհրդարանը կազմել էր հատուկ պատվիրակություն՝ Ավետիս Ահարոնյանի գլխավորությամբ, և ուղարկել Եվրոպա՝ 1919 թ-ի հունվարին Փարիզի Խաղաղության խորհրդաժողովում հայ ժողովրդի շահերը պաշտպանելու համար: Փարիզ է ժամանել նաև արևմտահայության շահերը ներկայացնող ազգային պատվիրակությունը՝ Պողոս Նուբարի գլխավորությամբ. մշակվել է խորհրդաժողովին ներկայացվելիք միասնական ծրագիր:

ՀՀ-ում կյանքի կայունացման ընթացքը խանգարվել է 1920 թ-ի մայիսին բոլշևիկների կազմակերպած ապստամբությամբ: Մայիսի 5-ին կազմվել է նոր Կառավարություն՝ Համազասպ Օհանջանյանի գլխավորությամբ, ընդունվել է օրենք արտակարգ դրություն մտցնելու մասին: Մայիսի կեսերին կառավարական ուժերին հաջողվել է ճնշել ապստամբությունը, որը, սակայն, երկրի համար ծանր հետևանքներ է ունեցել:

Վիլսոնի Իրավարար վճիռը․ նոյեմբեր 22, 1920 - Aniarc
Վիլսոնյան Հայաստան

Անկախության տարեդարձի օրը՝ մայիսի 28-ին, Կառավարությունը, որն արդեն գլխավորում էր Ա. Խատիսյանը, Հայաստանը հռչակել է Անկախ և Միացյալ Հանրապետություն: Փաստորեն ՀՀ Կառավարությունն իրեն համարում էր նաև Արևմտյան Հայաստանի տերը: 1919 թ-ի հունիսին տեղի են ունեցել ընտրություններ (միակը ՀՀ-ում)՝ 366 հզ. ընտրողների և 7 կուսակցությունների մասնակցությամբ: Խորհրդարանի ընտրված 80 անդամներից 72-ը դաշնակցականներ էին: Օգոստոսի 1-ին գումարված նորընտիր խորհրդարանի անդրանիկ նիստում նախագահ է ընտրվել Ավետիս Ահարոնյանը (դաշնակցական): 

Թուրքիայի հետ հաշտության նախագծի մշակման համար 1920 թ-ի ապրիլին Սան Ռեմոյի (Իտալիա) խորհրդաժողովում մեծ տերությունների ղեկավարները հատուկ ուշադրություն են հրավիրել Հայկական հարցին՝ լուծումը համարելով Հայաստանի 2 հատվածների միավորումը: Այդ նպատակով անհրաժեշտ էր, որ որևէ մեծ տերություն ընդուներ Հայաստանի հովանավորությունը: ԱՄՆ-ի նախագահ Վուդրո Վիլսոնը համաձայնել է ստանձնել Հայաստանի մանդատը, սակայն 1920 թ-ի հունիսի 1-ին ԱՄՆ-ի Սենատը (52 դեմ, 23 կողմ) մերժել է:

1920 թ-ի օգոստոսի 10-ին Փարիզի Սևր արվարձանում Անտանտի երկրները և Թուրքիան ստորագրել են պայմանագիր,  որը հայանպաստ էր: ՀՀ-ի կողմից պայմանագիրն ստորագրել է Ավետիս Ահարոնյանը: Պայմանագրի 88–93-րդ հոդվածները վերաբերում էին Հայաստանին:  Ցավոք, ստեղծված միջազգային նոր իրադրության պայմաններում այս պայմանագիրը կյանքի չկոչվեց: Ավելին, շուտով Թուրքիայում իրավիճակի տեր դարձան քեմալականները, որոնք չճանաչեցին ո՜չ Սևրի պայմանագիրը, ո՜չ Հայաստանի Հանրապետությունը:

1920 թ-ի մայիսին Կարմիր բանակը մտել է Ղարաբաղ, հունիսին՝ Զանգեզուր,  օգոստոսին՝ Նախիջևան՝ առանց հայկական զինված ուժերի դիմակայության: Օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում կնքվել է հայ-ռուսական համաձայնագիր, որով Հայաստանը հավանություն էր տալիս այդ գավառների՝ իբրև հայ-ադրբեջանական վիճելի տարածքների, ռուսական ուժերի ժամանակավոր գրավմանը:

1920 թ-ի օգոստոսի 24-ին Մոսկվայում ստորագրվել է ռուս-թուրքական պայմանագրի նախագիծը, որով Ռուսաստանը ճանաչել է Թուրքիայի տարածքային ամբողջականությունը՝ Կարս, Արդահան, Բաթում քաղաքները ներառյալ: Ըստ էության՝ այդ համաձայնագիրը Հայաստանի դեմ էր:

1920 թ-ի սեպտեմբերի 28-ին քեմալական բանակը, Քյազիմ Կարաբեքիրի հրամանատարությամբ, առանց պատերազմ հայտարարելու, հարձակվել է Հայաստանի վրա:

Հանրապետությունը սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակում էր, քայքայվել էր տնտեսությունը, չէին աշխատում պղնձի հանքերն ու գործարանները: 1918 թ-ի վերջին և 1919 թ-ի սկզբին սովյալների թիվն անցնում էր կես միլիոնը: Սովից ու համաճարակներից մահացել է 180 հզ. մարդ, հիմնականում՝ արևմտահայ գաղթականներ:

Դեկտեմբերի 2-ին Երևանում ՀՀ-ի և ՌԽՖՍՀ-ի ստորագրած համաձայնագրով Հայաստանը հռչակվել է խորհրդային հանրապետություն, իսկ իշխանությունը ժամանակավորապես, մինչև հեղկոմի ժամանումը Երևան, հանձնվել է զինվորական հրամանատարությանը՝ Դրաստամատ Կանայանի գլխավորությամբ: Դեկտեմբերի 2-ի` լույս 3-ի գիշերը իր գոյությունը դադարեցրած Կառավարության պատվիրակությունն Ալեքսանդրապոլում կնքել է հայ-թուրքական նվաստացուցիչ պայմանագիրը, որով ավարտվել է հայ-թուրքական պատերազմը: 

Իմ պատրաստած տեսանյութը ` Հղմամբ

Սարդարապատի ճակատամարտ

Սարդարապատի ճակատամարտ 1918 թ., տեղի է ունեցել 1918 թ-ի մայիսի 21-27, հայկական կանոնավոր զորամասերի, աշխարհազորի և Արևելյան Հայաստան ներխուժած թուրքական զորաբանակի միջև: Սարդարապատի հերոսամարտը հաճախ անվանում են «20-րդ դարի Ավարայր:

Թուրքական զորքերի ներխուժումը Հարավային Կովկաս

Սարդարապատի հերոսամարտ - Վիքիպեդիա՝ ազատ հանրագիտարան

1917 թ-ի հոկտեմբերին Ռուսաստանում կատարված հեղաշրջումից հետո երկրի նոր՝ խորհրդային իշխանությունը հայտարարեց, որ Ռուսաստանը դուրս է գալիս առաջին համաշխարհային պատերազմից։ Ռուսական զորքերը լքեցին Կովկասյան ռազմաճակատը, հեռացան Ռուսաստան։ Հայ ժողովրդի համար ստեղծվեց չափազանց վտանգավոր վիճակ. թուրքական զորքերի դեմ Կովկասյան ռազմաճակատում կանգնած էին միայն Հայկական կորպուսի զորամասերը։ Թուրքերն օգտվեցին նման վիճակից և 1918 թ-ի փետրվարին, խախտելով Երզնկայում կնքված զինադադարի պայմանագիրը, անցան հարձակման՝ նպատակ ունենալով գրավել ոչ միայն առաջին համաշխարհային պատրազմի ընթացքում ռուսական զորքերի կողմից նվաճված Արևմտյան Հայաստանի նահանգները, այլև Արևելյան Հայաստանը։ Թուրքերին հաջողվեց գրավել Էրզրում ու Կարս բերդաքաղաքները և մայիսի 15-ին մտնել Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի)։ Այստեղ թուրքական հրամանատարությունն իր զորքերը բաժանեց երկու խմբավորումների և դրանցից առաջինը Յաղուբ Շևքի փաշայի գլխավորությամբ շարժվեց դեպի Երևան, իսկ մյուսը Էսադ փաշայի գլխավորությամբ դեպի Վանաձոր) /հետագայում այս զորախումբը ևս բաժանվեց երկու մասի և դրա մի մասը նույն Էսադ փաշայի գլխավորությամբ շարժվեց Ապարանի ուղղությամբ, մյուս կեսը`   դեպի Վանաձոր/։ Հայաստանը հայտնվեց թուրքական աքցանի մեջ: Երկրամասի պաշտպանության գործը ստանձնեց Երևանի նահանգի փաստացի դիկտատոր Արամ Մանուկյանը: Նրա հրահանգով երևանյան /Սարդարապատի/ ուղղության հրամանատար նշանակվեց Հայկական կորպուսի Երևանյան դիվիզիայի հրամանատար, ռուսական բանակի գեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկյանը, վանաձորյան ուղղության զորքերը ղեկավարելու էր Հայկական կորպուսի հրամանատար, ռուսական բանակի գեներալ-մայոր Թովմաս Նազարբեկյանը: Մայիսի 21-ին Ապարանի մոտ ձևավորված ռազմաճակատի հրամանատար նշանակվեց Հայկական կորպուսի ռազմական կոմիսար Դրաստամատ Կանայանը /Դրո/: Ըստ ռազմական պատմաբան, գնդապետ Խաչատրյանի, Ալեքսանդրապոլից մինչև Սարդարապատ թուրքական զորքերի հարձակման տեմպը ստեղծված իրադրությունում համեմատաբար փոքր էր` օրական մինչև 15 կմ, ինչը բացատրվում է մեր զորքերի, մասնավորապես Ալեքսանդրապոլից նահանջող հայկական հատուկ հեծելազորային գնդի (հրամանատար` Զոլոտարյով) և հատկապես` 2-րդ հետևակային բրիգադի (հրամանատար` գնդապետ Մորել) կողմից ցուցաբերված համառ դիմադրությամբ: Դա թույլ տվեց Երևանյան զորախմբի հրամանատար, գեներալ-մայոր Մովսես Սիլիկյանին իր զորքերը լավագույնս նախապատրաստել հակառակորդի հետ վճռական բախմանը:

Ճակատամարտի ընթացքը

Առաջին խմբավորումը մայիսի 21-ին հարձակվեց Սարդարապատի ուղղությամբ՝ Երևան ներխուժելու նպատակով։ Թուրքական զորախմբի կազմում էին 36-րդ հետևակային դիվիզիան, հարվածային և սակրավորների մեկական գումարտակներ, հեծյալ գունդ, հրետանային մարտկոց (50 հրանոթ): Մայիսի 22-ի վաղ առավոտյան տագնապով ղողանջեցին Սուրբ Էջմիածին Մայր տաճարի կոչնակները, բոլոր գյուղերի եկեղեցիների զանգերը։ Ժողովուրդը զինվեց։ Ջոկատներ կազմած աշխարհազորայինները շտապում էին միանալ հայ ազգային զորամասերին: Մարտերը շարունակվեցին մինչև մայիսի 26-ը: Ծանր կորուստներ կրելով թուրքական բանակը նահանջեց դեպի Ալեքսանդրապոլ։ Սարդարապատի ճակատամարտն ավարտվեց թուրքական գերակշիռ ուժերի դեմ տարած լիակատար հաղթանակով: Ճակատամարտում իրենց քաջությամբ աչքի ընկան ռուսական բանակի գնդապետ, հետագայում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գեներալ-լեյտենանտ Դանիել Բեկ-Փիրումյանը, ռուսական բանակի գնդապետ, հետագայում Հայաստանի Առաջին Հանրապետության գեներալ-մայոր Պողոս Բեկ-Փիրումյանը, փոխգնդապետ Կարո Հասանփաշյանը, կապիտան /հետագայում Խորհրդային Միության մարշալ/ Հովհաննես Բաղրամյանը, եպիսկոպոս, հետագայում Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոս Գարեգին Ա Հովսեփյանցը, ապագա գրող Ակսել Բակունցը, բազմաթիվ ֆիդայիներ։ 1968 թ-ին ճակատամարտի վայրում կառուցվեց Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրը /հեղինակ Ռաֆայել Իսրայելյանը/: Մեծ է եղել եզդի ազգի և նրա զորահրամանատար Ջհանգիր աղայի ներդրումը: Եզդիները հայերի հետ ենթարկվել էին ցեղասպանության, և այժմ, թուրքերի հաղթանակի դեպքում, նրանց սպասում էր վերջնական ոչնչացում: 1918 թվականին, երբ թուրքերը սկսեցին լայնածավալ հարձակում, կային հայկական ձևավորված հզոր ուժեր` Հայկական ազգային կորպուսը` երկու դիվիզիայով և կորպուսային զորամասերով ու ստորաբաժանումներով: Ահա թե ինչու խիստ դժվար էր թուրքերի առաջխաղացումը Արևմտյան Հայաստանից մինչև Արևելյան Հայաստանի մերձկասպյան գավառները: Թուրքերի հարձակումը Երզնկայից մինչև Բաքու տևեց մոտ իննը ամիս: Հայերի կողքին կռվում էին նաև նրանց թեկուզ փոքրաթիվ, սակայն հավատարիմ դաշնակիցները: Այդ թվում`   եզդի նվիրված և քաջ մարտիկները: Ջհանգիր աղան առանց որևէ հրամանի և աջակցության հարձակվեց թուրքական զորքերի վրա և այդպիսով սատարելով բարեկամ և եղբայր հայերի բանակին: Սարդարապատի ճակատամարտում մասնակցել է մոտ 8.500 հայ և մոտ 500 եզիդի մարտիկ: Սարդարապատի ճակատամարտին գրեթե զուգահեռ ընթացող Բաշ-Ապարանի մարտերին ընդհանուր հաշվարկով մասնակցել է մոտ 5.500 հայ զինվոր, որոնց հետ ուս-ուսի թուրքերի դեմ կռվում էին մոտ 500 եզդիներ` Ջհանգիր աղայի հրամանատարությամբ: Եզդի ժողովրդի դերը այս ճակատամարտերում շատ գնահատելի է եղել: Այդ դժվարին օրերին Ջհանգիր աղան նաև կարևոր դեր էր տանում ռազմաճակատում և թիկունքում` իր շուրջ համախմբելով հայ և եզդի շատ ֆիդայինների: Սա ցույց էր տալիս, որ հայերը փոքր ազգերի նկատմամբ ունեցել են խիստ մարդկային, բարեկամական ու եղբայրական վերաբերմունք, որն էլ փոխհատուցվում էր փոքր դաշնակիցների` հայերին ցուցաբերված անկեղծ ու նվիրյալ զինակցությամբ: Հայ ազգը հաղթեց նաև իր մարդկային ու լայնախոհ քաղաքականության շնորհիվ, որը հակադրվում էր թուրք ագրեսորների ռասիստական և անմարդկային քաղաքականությանը:

Ճակատամարտի նշանակությունը

Սարդարապատի ճակատամարտը հայ ուսումնասիրողների կողմից գնահատվում է որպես հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի փայլուն էջերից մեկը։ Տարած հաղթանակի շնորհիվ Արևելյան Հայաստանի զգալի մասը փրկվեց թուրքական զավթումից, և հնարավորություն ստեղծվեց պետականության վերականգնման համար: