Կարդում ենք Թումանյան՝ Փարվանա

ՓԱՐՎԱՆԱ

I

Բարձրագահ Աբուլն ու Մըթին սարեր
Մեջք մեջքի տըված կանգնել վեհափառ,
Իրենց ուսերին, Ջավախքից էլ վեր՝
Բըռնած պահում են մի ուրիշ աշխարհ:

Ասում են՝ էնտեղ արծըվի նըման,
Ծիծղուն, կապուտակ երկընքի ծոցում,
Նըստում էր էն սեգ սարերի արքան
Իրեն Փարվանա ճերմակ ամրոցում:

Փարվանա արքան մի աղջիկ ուներ.

Ու ոչ մի որսկան դեռ իրեն օրում
Էնքան գեղեցիկ եղնիկ չէր տեսել`
Իր որսն անելիս Մըթին սարերում:

Աշխույժ մանկությամբ զարդարում էր նա
Ծերության օրերն ու սարերն իր հոր,

Ու ապրում էր ծեր արքան Փարվանա
Իրեն էն քընքուշ ծաղկով բախտավոր:

Մեծ բախտը սակայն առաջևն էր դեռ.
Եկավ էն օրն էլ հասավ երջանիկ,
Ու ղըրկեց արքան ուրախ դեսպաններ

Ամեն մի ամրոց, ամեն արքունիք:

— Ո՜րտեղ է, ասավ, էն քաջը, թե կա,
Իմ չընաշխարհիկ դըստերն արժանի,
Թող առնի իր ձին, իր զենքն ու զըրահ,
Գա՜, ցույց տա իրեն, իր բախտը տանի…

II

Հագած, կապած զենք ու զըրահ,
Ձիանք հեծած ամեհի,
Ահա եկել հավաքվել են
Կըտրիճները Կովկասի,
Ծեր Փարվանա թագավորի

Ապարանքի հանդիման
Կազմ ու պատրաստ սպասում են
Մոտիկ ժամին մըրցության:
Ըսպասում է ողջ աշխարհքը՝
Եկած, կիտված Փարվանա,

Թե ո՞ր կըտրիճն արդյոք պիտի
Էն սիրունին տիրանա:

Հընչեց փողը: Ահա փունջ-փունջ
Դըրանիկներ, նաժիշտներ,
Ահա աղջիկն իր նազելի

Ու թագավորն ալեհեր:
Հայրը ինչպես մըռայլ մի ամպ,
Աղջիկն անուշ մի լուսին,
Ամպ ու լուսին իրար փարված՝
Դուրս են գալի միասին:

Հառաչում է ողջ աշխարհքը.
Կըտրիճները, քարացած,
Երազների մեջ են ընկնում՝
Էս աշխարհքից վերացած:
— Նայի՛ր, դստրի՛կ, իշխանազուն

Էս քաջերին լայնալանջ,
Այժմ պիտի հանդես դուրս գան,
Պայքար մըտնեն քո առաջ.
Մեկը իրեն ուժը ցույց տա,
Մյուսը՝ շընորհքն իր բազկի,

Ո՛րը՝ ճարպիկ ձիարշավը,
Ո՛րն էլ՝ թափը իր վազքի:
Իսկ երբ կըռիվն առնի դադար,
Հայտնի լինին քաջն ու վատ,
Ու երբ անցնեն մեր առջևից

Կըտրիճները պայազատ,
Ընտրի՛ր, զարկի՛ր ձեռքիդ խնձորն
Անհաղթներից անհաղթին,
Որ ողջ աշխարհ մայիլ մընա
Անզուգական քո բախտին:

Ասավ արքան, ձեռքը ձըգեց,
Նըշան տըվավ պայքարին,
Այնինչ՝ աղջիկն առաջ եկավ՝
Կարմիր խնձորն իր ձեռին:
— Գուցե, հայրի՛կ, տըկար լավին

Հաղթի մի վես տըմարդի,
Բայց չի կարող լինել երբեք
Նա սիրելին իմ սըրտի…
— Է՜յ, Փարվանա չըքնաղ փերի,
Ի՞նչն է հավան քո սըրտին,—

Խըռնըվում են կըտրիճները,
Խընդրում կըրկին ու կըրկին:

— Գա՞նձ ես ուզում, ոսկի՞, արծա՞թ,
Անգին քարեր ու գոհա՞ր,
Ա՞ստղ ես ուզում, մենք երկընքից

Վեր կըբերենք քեզ համար:
— Ինչի՞ս են պետք ոսկին, արծաթ
Եվ կամ աստղը երկընքի,
Ոչ էլ գոհար եմ պահանջում
Սեր-ընկերից իմ կյանքի:

Ես նըրանից հուր եմ ուզում,
Անշեջ հուրը սըրբազան,
Ով կըբերի անշեջ հուրը,
Նա է ընտրած իմ փեսան…

Ասավ աղջիկն, իրար անցան

Կըտրիճները քաջարի,
Ձիանք հեծած թըռան հապճեպ
Դեպի չորս կողմն աշխարհի:
Թըռա՜ն, շուտով գըտնեն, բերեն
Անշեջ հուրը աղջըկան.

Բայց… տարիք են գալի՜ս, գընո՜ւմ,
Նըրանք չըկան ու չըկան…

III

— Հայրի՛կ, ինչո՞ւ ետ չըդարձան
Էն քաջերը սիրատենչ.
Մի՞թե, հայրի՛կ, ինձ մոռացան,

Էլ չեն բերիլ հուրն անշեջ:

— Ո՜չ, իմ դըստրիկ, կըգան անշուշտ
Ու կըբերեն էս տարի.
Կըռիվներով արյունըռուշտ
Լիքն է ճամփեն քաջերի:

Ո՜վ իմանա, պետք է անցնեն
Մութ աշխարհքից, սև ջըրից.
Ո՜վ իմանա, պետք է փախցնեն
Յոթգըլխանի դևերից:

Անց է կենում դարձյալ տարին:

Նայում է կույսն ամեն օր.
— Ո՜ւր է, հայրի՛կ, ե՞րբ կըգա նա՝
Սարից թըռած ձիավոր:

Միշտ երազում ես տեսնում եմ
Էն հերոսին ապագա.

Հուր կարոտով թըռած իմ դեմ,
Լուսանում է… ու չըկա:

— Կըգա, դըստրի՛կ, իմ թանկագին,
Հեշտ չի բերվում հուրն անշեջ.
Շատ-շատ անգամ բերող հոգին

Ինքն է այրվում նըրա մեջ…

Անց է կենում դարձյալ տարին:
Նայում է կույսն ամեն օր.
Ոչ մի սարից, ոչ մի ճամփում
Չի երևում ձիավոր:

— Հայրի՛կ, հայրի՛կ, մի՞թե չըկա
Էս աշխարհքում անշեջ հուր.
Թառամում է սիրտըս ահա,
Պաղ է էս կյանքն ու տըխուր…

Էլ չի խոսում. մռայլ, տըրտում,

Լուռ է արքան ալևոր,
Սև-սև ցավերն իրեն սըրտում՝
Միտք է անում գըլխակոր:

IV

Էսպես անցան շատ տարիներ.
Տըխուր աղջիկն արքայի

Նայե՜ց, նայե՜ց սարերն ի վեր
Ճամփաներին ամայի,
Հույսը հատավ… ու լաց եղավ.
Էնքա՜ն արավ լաց ու կոծ,
Որ լիճ կըտրեց արտասուքը,

Ծածկեց քաղաքն ու ամրոց.
Ծածկե՜ց, կորա՜ն, ինքն էլ հետը…
Այժըմ էնտեղ տըրտմաշուք
Խոր Փարվանա լիճն է ծըփում,
Հըստա՜կ, ինչպես արտասուք:

Ու էն վըճիտ ջըրերի տակ
Ցույց են տալի մինչ էսօր
Ծեր արքայի ճերմակ ամրոցն
Ու շենքերը փառավոր:

* * *

Ասում են, էն թիթեռները,

Որ գիշերվա խավարում,
Որտեղ ճըրագ, որտեղ կըրակ,
Որտեղ լույս է հենց վառվում,
Հավաքվում են, շուրջը պատում,
Մեջն են ընկնում խելագար,

Ասում են, թե էն Փարվանա
Ջահիլներն են սիրավառ:
Ըշտապելուց թև են առել,
Դարձել թեթև թիթեռներ,
Ու տակավին հուր տեսնելիս՝

Մեջն են ընկնում անհամբեր.
Ջանք է անում ամեն մինը,
Շուտով տանի, տիրանա…
Ու այրվում են, այրվո՜ւմ անվերջ
Կըտրիճները Փարվանա:

Փարվանա

Դուրս բերել ստեղծագործության գաղափարախոսությունը, արտահայտել սեփական դիրքորոշումը այդ գաղափարների շուրջ, գնահատել դրանց արդիականությունը:

Ստեղծագործության գաղափարախոսությունը նման չէր Թումանյանի մյուս ստեղծագործությւոններին, քանի որ ինքը իրանով ներկայացնում էր փոքր լեգենդ։ Այդ լեգենդը մի աղջկա մասին էր, ով սպասում էր այն ասպետին, ով կբերի վառվող կրակը նրան, բայց տարիներ շարունակ ոչ մեկ չհայտնվեց։ Աղջիկը ամեն տարի հորը հարցնում էր, թե ով է լինելու այդ արժանավորը, որ ամուսնանալու է աղջկա հետ, բայց ալևոր հայրն պատասխանում էր, որ անպայման կգտնվի այդ մեկը։ Տարիներ էին անցնում, բայց ոչ մեկ չէր երևում հորիզոնում։ Աղջիկն էլ այնքան էր հուսահատվել, այնքան էր հուզվել, որ իր արցունքներով ստեղծվել էր Փարվանա լիճը, որն ամբողջ արքունիքը, ամբողջ քաղաքը վերցրել էր ջրի տակ։

Լեգենդը ինքը իրանով շատ գեղեցիկ, հագեցած լեգեն էր։ Հագեցած ցանկանում եմ նշել, որ իրադարձությունները, որոնք բերել են այսօրվա տեսակին շատ տխուր էին, քանի որ աղջիկը այլևս չտեսավ իր ասպետին, ով կբերեր այդ վառվող հուրը։ Սեփական դիրքորոշումը կարող եմ ներկայացնել հետևյալ կերպ։ Ստեղծագործությունը իմ կարծիքով ունի երկու իմաստ։ Առաջին իմաստը դա աղջկա համբերատարությունն էր, քանի որ ինքը հավատում էր, որ ինչ-որ մեկը կգտնվի, ինչ-որ մեկը կհատյբվի, ով կկարողանա անցնել այդ դժվարագույն փորձի միով։ Այդ տեսակետը, այդ դիրքորոշումը կարևոր եմ համարում, քանի որ աղջիկը սպասում էր իր ընտրյալին, բայց կարող էր լինել ուրիշ սցենար։ Աղջիկը կարող էր պարզապես ընտրել որևէ ուրիշ մեկին, բայց ոչ ինքը սպասում էր “իր ասպետին ձիու վրա”, բայց այդպես էլ ոչ մեկ չժամանեց։ Երկրորդ իմաստը դա կապված է տղամարդկանց և կանանց հարաբերություններին։ Իմ կարծիքով այս ստեղծագործությունը ուզում էր հասկացնել, թե ինչպես դժվար կարող է լինել աղջկա սրտի գրավումը, զավթումը։ Այս լեգենդը հերթական անգամ ապացուցեց, որ աղջկա սրտին հասնելը շատ դժվար ճանապարհ է իրենից ներկայացնում, ու ցանկացած տղամարդ, ով ուզում է գրավել աղջկա սիրտը, պիտի անցնի այդ փորձությունների միջով։ Ստեղծագործությունը իրենից ներկայացրեց մի պատմություն, որի վերջը դարձավ աղջկա հուզմունքը, որը բերեց լճի ստեղծմանը։ Վերջում նշվում է, որ բոլոր ցանկացողները, ովքեր ուզում են գրավել աղջկա սիրտը, սուզվում են ջրի մեջ։

Ստեղծագործության հանգամանքների դասավորվածությունը ցանկանում եմ նշել, քանի որ մեծ իմաստ է իրենից ներկայացնում ստեղծագործության իրադարձությունների շարքը, իրադարձությունների հերթականությունը։ Ստեղծագործությունը կարող էր լինել լրիվ ուրիշ կերպով, կարող էր լինել պարզ ու շիտակ, որ ուկնդրողը միանգամից առանց խորանալու հասկանար իմաստը, բայց այս ստեղծագործության իրադարձությունների շարքը համարում եմ ճիշտ, քանի որ մեզ հերթով պատմում են, թե ինչպես են զարգացել իրավիճակները, և ինչին է բերել այդ մրցույթը։ Հերթականությամբ հեղինակը պատմում է աղջկա տրամադրությունը, նրա հուզմունքը ու հուսալքությունը, որ իրեն ոչ մեկ չբերեց այդ թանկագին հուրը։ Եվ ի վերջո այն ավարտվում է աղջկա լացով, որն բերում է հսկայական լճի ձևավորվմանը։ Իսկ ստեղծագործության ֆիզիկական մասով, կարող եմ ասել, որ հանգերը նախադասությունների շատ են իրար հետ բռնում, շատ կարևոր կերպով ներկայացնում են սյուժեի զարգացումը։