Հայկական իրավունքի պատմությունը արտացոլում է իրավական մշակույթի զարգացումը, որը խորապես ազդված է տարածաշրջանի քաղաքական, սոցիալական և կրոնական տեղաշարժերից: Հնագույն ժամանակներից մինչև վաղ միջնադարյան իրավական համակարգը Հայաստանում զգալիորեն զարգացել է.
Հին հայկական իրավունք (նախաքրիստոնեական դարաշրջան)
Տարածաշրջանի ամենավաղ պաշտոնական իրավական կառույցները կարելի է գտնել Ուրարտուի թագավորությունից (մոտ մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր), որն ուներ հստակ իրավական մշակույթ: Թեև Ուրարտուի հատուկ իրավական օրենսգրքերի մասին շատ բան հայտնի չէ, սակայն արձանագրություններն ու վարչական արձանագրությունները հուշում են կառուցվածքային հասարակություն՝ սեփականության, առևտրի և գյուղատնտեսության մասին օրենքներով կարգավորող օրենքներով: Ք.ա. 6-րդ դարից Հայաստանը անցել է Աքեմենյան պարսկական կայսրության ազդեցության տակ, իսկ ավելի ուշ՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու նվաճումներից հետո, հելլենիստական ազդեցություն է ունեցել։ Այս ընթացքում Հայաստանում տեղական սովորութային օրենքները գոյակցում էին արտաքին իրավական ազդեցությունների հետ։ Պարսկական վարչակազմի «սատրապական» համակարգը մտցրեց բյուրոկրատական իրավական կառույցներ, մինչդեռ հունական օրենքներն ավելի ակնառու էին Արտաշատի նման քաղաքներում՝ հնագույն մայրաքաղաքում:
Միջնադարյան հայոց իրավունք (քրիստոնեականացում և ֆեոդալական ժամանակաշրջան)
Քրիստոնեացումը և դրա իրավական ազդեցությունը (մ.թ. 301թ.). Հայաստանն առաջին ժողովուրդն էր, որն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն Տրդատ III թագավորի օրոք, ինչը խորապես ազդեց իրավական համակարգի վրա: Քրիստոնեության ընդունումը փոփոխություններ բերեց անձնական օրենսդրության մեջ, ինչպիսիք են ամուսնությունը, ժառանգությունը և կրոնական պարտականությունները՝ ավելի սերտորեն համապատասխանեցնելով քրիստոնեական արժեքներին:
Վաչագան թագավորի օրենսգիրքը (մոտ 5-րդ դար). Վաչագան III-ը, Կովկասյան ալբանական պետության թագավորը, որը պատմական Հայաստանի մաս էր կազմում, ընդունել է հայկական առաջին գրավոր իրավական օրենսգրքերից մեկը։ Նրա օրենսգիրքը շեշտը դրեց ինչպես կրոնական, այնպես էլ աշխարհիկ օրենքների վրա՝ արտացոլելով քրիստոնեական արժեքների միաձուլումը սովորական սովորույթների հետ:
Վաղ միջնադարյան հայկական իրավական տեքստեր
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի օրենքները. Հայաստանի քրիստոնեության կենտրոնական դեմքը՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչին վերագրվում է քրիստոնեական վարդապետության վրա հիմնված սկզբնական իրավական նորմերից շատերի հաստատումը: Թեև այս օրենքները հիմնականում կարգավորում էին եկեղեցու դերը և կրոնական գործելակերպը, նրանք նաև շոշափում էին բարոյական և էթիկական վարքագիծը:
Միջնադարում հայ հասարակությունը ֆեոդալական էր՝ «նախարար» համակարգով (Հայաստանի շրջանները կառավարող ազնվական ընտանիքներ)։ Օրենքները տարբերվում էին ըստ տարածաշրջանների և հիմնականում թելադրվում էին ֆեոդալների կողմից։ Ֆեոդալական օրենքները կարգավորում էին նախարարների և նրանց հպատակների հարաբերությունները, այդ թվում՝ հողի սեփականության, հարկման և վասալության հարցերը։
Կիլիկիայի հայկական թագավորության իրավական օրենսգրքերը (XII–XIV դդ.)
Խաչակրաց արշավանքների ժամանակ ստեղծված Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը ստեղծեց միջնադարյան հայոց պատմության ամենամանրամասն իրավական օրենսգրքերը: 12-րդ դարի հայ գիտնական և հոգևորական Մխիթար Գոշը գրել է մի համապարփակ օրենսգիրք, որն անդրադարձել է ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ եկեղեցական խնդիրներին: Նրա օրենսգիրքը, որը գրվել է հայերեն, դարձավ Կիլիկիայի եկեղեցական և պետական իրավունքի հիմքը։
Կիլիկյան թագավորության գոյության ընթացքում հայկական իրավունքը նույնպես ենթարկվել է եվրոպական խաչակիրների իրավունքի ազդեցությանը, ինչը հանգեցրել է տեղական և արևմտյան իրավական սկզբունքների յուրահատուկ խառնուրդի:
Վաղ հայկական իրավունքի հիմնական առանձնահատկությունները
Հին և վաղ միջնադարյան հայկական իրավունքի մեծ մասը հիմնված էր բանավոր ավանդույթների վրա: Սա ներառում էր ընտանեկան իրավունքի, սեփականության իրավունքի և համայնքային պարտավորությունների վերաբերյալ կանոններ:
Հայաստանի քրիստոնեացումից սկսած եկեղեցական օրենքը վճռորոշ դեր է խաղացել, հատկապես այնպիսի ոլորտներում, ինչպիսիք են ամուսնությունը, ժառանգությունը և բարոյականությունը:
Միջնադարում ֆեոդալների իրավական իշխանությունը ձևավորեց օրենքի կիրառումը, իրավական հարցերի շուրջ տեղական ինքնավարությամբ, չնայած թագավորները և եկեղեցին փորձում էին կենտրոնացնել իշխանությունը իրավական օրենսգրքերի միջոցով: Հայաստանի վաղ իրավական համակարգը նրա պատմության արտացոլումն է որպես քաղաքակրթությունների խաչմերուկ՝ միաձուլելով հայրենի ավանդույթները պարսկական, հելլենիստական և ավելի ուշ քրիստոնեական ազդեցությունների հետ: Հատկապես նշանակալից են միջնադարյան ժամանակաշրջանի գրավոր օրենսգրքերը, քանի որ դրանք ներկայացնում են Հայաստանի անցումը դեպի ավելի կենտրոնացված իրավական համակարգ, որը սերտորեն կապված է ինչպես աշխարհիկ, այնպես էլ կրոնական իշխանության հետ:
5 տերմիններ և նրանց նշանակությունը
- Սահմանադրություն
Հիմնարար իրավական փաստաթուղթ, որը նախանշում է պետության սկզբունքները, կառուցվածքը և կազմակերպումը, ինչպես նաև նրա քաղաքացիների իրավունքներն ու պարտականությունները: Հայաստանում Սահմանադրությունը երկրի գերագույն օրենքն է։ - Քաղաքացիական օրենսգիրք
Իրավական օրենսգիրք, որը կարգավորում է քաղաքացիական իրավունքի հարցերը, ներառյալ պայմանագրերը, գույքային իրավունքները, ընտանեկան իրավունքը և պարտականությունները: Հայաստանի քաղաքացիական օրենսգիրքը կարգավորում է ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց հարաբերությունները: - Քրեական օրենսգիրք
Օրենքների համապարփակ փաթեթ, որը սահմանում է քրեական հանցագործությունները և սահմանում համապատասխան պատիժներ: Հայաստանում Քրեական օրենսգիրքն անդրադառնում է տարբեր տեսակի հանցագործություններին, ինչպիսիք են գողությունը, խարդախությունը և բռնությունը, և սահմանվում են պատիժներ: - Հրամանագիր
Պետության ղեկավարի, պետական պաշտոնյայի կամ լիազոր մարմնի կողմից տրված պաշտոնական հրաման: Հայաստանում նախագահը կամ վարչապետը կարող են հրամանագրեր արձակել օրենքների կատարման կամ հստակեցման վերաբերյալ: - Օրենսդրություն
Օրենսդիր մարմնի կողմից ընդունված օրենքների ամբողջությունը: Սա ներառում է Հայաստանում Ազգային ժողովի (խորհրդարանի) ընդունած ակտերը։
Դավիթ Մուրադյան 