Տուրիզմի զարգացման ուղղված նախագծի շրջանակներում բացահայտում ենք Հայաստանն ու նրա տեսարժան վայրերը։ Որպես հետազոտության թեմա՝ ընտրել եմ Սյունիքի մարզի Տաթևի վանական համալիրը՝ իր ինչպես ուժեղ, այնպես և թույլ կողմերով։ Այս հետազոտության հիմքում ընկած են բազմակողմանի դիտարկումը, հայրենասիրությունը, հայրենիքն իր ամբողջ էությամբ ճանաչելու անսասան կամքն ու ցանկությունը։ Նախագիծը տրոհել եմ երկու մասի, որոնցից առաջինը՝ SWOT վերլուծությունը, ներկայացնում եմ ստորև։
Հայաստանը հայտնի է իր մշակութային, պատմական և բնական հարստություններով, իսկ դրանցից մեկը՝ Տաթևի հոյակերտ վանական համալիրը, բացառիկ վայր է, որն իր գեղեցկությամբ ու պատմությամբ գրավում է հազարավոր զբոսաշրջիկների։ Տաթևը գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Որոտանի կիրճի եզրին, և համարվում է Հայաստանի ամենահռչակավոր տեսարժան վայրերից մեկը։
Տաթևի պատմությունը
Տաթևի վանական համալիրը կառուցվել է 9-րդ դարում և դարեր շարունակ եղել է Հայաստանի հոգևոր և մշակութային կենտրոններից մեկը։ Միջնադարում վանքը կարևոր դեր է խաղացել որպես կրթական հաստատություն՝ լինելով Տաթևի համալսարանի տունը։ Համալսարանը հիմնադրվել է 1390-ական թվականներին և այդ ժամանակաշրջանում եղել է Հայաստանի ամենահայտնի կրթական կենտրոններից մեկը, որտեղ ուսուցանվել են փիլիսոփայություն, աստվածաբանություն, արվեստներ և գիտություններ։
Վանական համալիրի հիմնական եկեղեցին Սուրբ Պողոս-Պետրոսն է, որը տպավորում է իր մեծությամբ և միջնադարյան ճարտարապետական հոյակապ լուծումներով։ Տաթևի վանքն ունեցել է նաև պաշտպանական նշանակություն. դրա բարձր պատերը ապահովել են բնակիչների պաշտպանությունը տարբեր հարձակումներից։ Սրան վառ ապացույց կարող է ծառայել Սյունիքի, ավելի կոնկրետ՝ Լեռնահայստան հռչակված տարածքի ինքնապաշտպանությունը՝ քաջարի մարտիկ, փիլիսոփա, ազգային-ժողովրդական հերոս Գարեգին Նժդեհի գլխավորությամբ։ Չէ՞ որ Տաթևը ժամանակին եղել է նրա նստավայրը։
Տաթևի հրաշալի տեսարանները
Տաթևը հայտնի է իր յուրահատուկ բնական դիրքով. այն տեղակայված է բարձր ժայռերի վրա՝ շրջապատված Որոտանի գեղատեսիլ կիրճով։ Կիրճի խորությունը հասնում է մինչև 800 մետրի՝ ստեղծելով մի պատկեր, որը դժվար է բառերով նկարագրել։ Զբոսաշրջիկները հաճախ նշում են, որ վանքից բացվող տեսարանները ոչ միայն տպավորիչ են, այլև խաղաղեցնող, հանգստացնող։
Միաժամանակ, Տաթևի շրջակայքում գտնվող հին ջրաղացները, քարանձավները և մյուս պատմական վայրերը լրացնում են այս վայրի պատմամշակութային հարուստ ժառանգությունը։
«Տաթևի թևեր» ճոպանուղին
Տաթևի այցը գրավիչ է նաև տեխնոլոգիական հրաշքով՝ «Տաթևի թևեր» ճոպանուղով, որը Գինեսի ռեկորդների գրքում գրանցված է որպես աշխարհի ամենաերկար հակաշարժ ճոպանուղին։ Այն ունի 5,7 կմ երկարություն և միացնում է Հալիձոր գյուղն ու Տաթևի վանքը՝ օդից ցույց տալով Որոտանի կիրճի աննկարագրելի գեղեցկությունը։
Ճոպանուղու ուղևորությունը տևում է ընդամենը 12 րոպե, բայց այդ ընթացքում զբոսաշրջիկները հնարավորություն ունեն հիանալ Հայաստանի գեղատեսիլ բնությամբ՝ թռչնի թռիչքի բարձրությունից։ Սա յուրահատուկ փորձառություն է՝ հատկապես նրանց համար, ովքեր սիրում են անմոռանալի արկածներ։
«Տաթևի թևեր» ճոպանուղու երթևեկության բազմաթիվ տեսանյութերից մեկը դիտե՛ք այստեղ.
Տաթևի շրջակայքում
Տաթևի շրջակայքում զբոսաշրջիկներին սպասում են բազմաթիվ հետաքրքիր վայրեր։ Նրանց համար, ովքեր սիրում են ակտիվ հանգիստ, կան հիանալի արշավային ուղիներ։ Կիրճով կարելի է իջնել դեպի Սատանու կամուրջը՝ մի յուրօրինակ բնական կամուրջ, որը գտնվում է կիրճի ամենախոր հատվածում։ Սատանու կամրջի տակ հոսում են տաք հանքային ջրեր, որոնք ձևավորել են բնական ավազաններ. այստեղ կարելի է նաև լողանալ։
«Տաթևի թևեր» ճոպանուղու երթևեկության բազմաթիվ տեսանյութերից մեկը դիտե՛ք այստեղ.
Տաթևի մոտակայքում գտնվող գյուղերը ևս ունեն իրենց գրավչությունը։ Այստեղ կարելի է վայելել տեղական խոհանոցը՝ փորձելով հայկական ավանդական ուտեստներ, ինչպես նաև ծանոթանալ գյուղական կյանքի ավանդույթներին։ Գյուղացիները հաճախ հյուրասիրում են իրենց ձեռագործ մթերքներով՝ թարմ հացով, մեղրով, պանրով և այլ ուտեստներով։
Տաթևի վանական համալիրի ու նրան հարող տարածքների, մասնավորապես՝ Սատանու կամրջի վերաբերյալ ունեմ երկարամետրաժ տեսաֆիլմ, որտեղ պատմում եմ պատմության, մշակույթի, զբոսաշրջության հայտնի ուղղություն հանդիսանալու մասին։
Ինչո՞ւ այցելել Տաթև
Տաթևը զարմանալի վայր է, որը միավորում է պատմությունը, մշակույթը և բնության անկրկնելի գեղեցկությունը։ Այստեղ կարելի է միաժամանակ զգալ միջնադարյան Հայաստանի շունչը, հիանալ անկրկնելի լանդշաֆտներով և վայելել յուրահատուկ էմոցիաներ։ Այն կատարյալ վայր է թե՛ հոգևոր հանգստության, թե՛ նոր գիտելիքների ու տպավորությունների համար։
Հետևաբար, եթե պլանավորում եք այցելել Հայաստան, Տաթևը պարտադիր պետք է լինի ձեր ցուցակում։ Սա այն վայրերից է, որը երկար ժամանակ կմնա ձեր հիշողություններում՝ որպես Հայաստանի ճարտարապետական և բնական հրաշքների կատարյալ օրինակ։
Թույլ կողմերը
Յուրաքանչյուր վեհաշուք կառույց ևս ունի իր թերությունները, իրեն սպառնացող վտանգները։ Ուստի, բազմակողմանի մոտեցման կարևորագույն պահանջն այն է, որ այն ուսումնասիրվի, թե՛ լավ, թե՛ վատ կողմերից։ Ստորև ներկայացնում եմ այն խնդիրները, որոնց կարող են բախվել զբոսաշրջիկները կամ արկածներ որոնողները։
Հասանելիության խնդիրներ
Չնայած «Տաթևի թևեր» ճոպանուղուն, վանք հասնելն ավտոմեքենայով դեռևս դժվար է՝ ճանապարհների վատ վիճակի պատճառով։ Հատկապես ձմռանը կամ վատ եղանակային պայմաններում դա կարող է խոչընդոտ լինել զբոսաշրջիկների համար։
Ծառայությունների սահմանափակություն
Տարածքում դեռևս բավարար չեն հարմարավետ կացարաններն ու սննդի մատուցման վայրերը՝ միջազգային զբոսաշրջիկների սպասարկման համար։ Սա հաճախ սահմանափակում է այցելուների հոսքը։
Պահպանության անհրաժեշտություն
Տաթևի վանքը, լինելով միջնադարյան կառույց, կարիք ունի պարբերաբար վերականգնման և պահպանման աշխատանքների։ Որոշ հատվածներ վտանգված են փլուզմամբ, որոշ հատվածներ, հատկապես՝ խորանային մասում, ճաքճքած են։
Տեղեկատվության պակաս
Տարածքում դեռևս ոչ բոլոր զբոսաշրջիկները կարող են հեշտությամբ գտնել տեղեկատվություն վանքի պատմության, արժեքների և մշակութային նշանակության մասին։ Պետք է ներդնել ավելի շատ տեղեկատվական ցուցանակներ, ուղեցույցներ կամ նորարարական մեթոդներ (օրինակ՝ վիրտուալ էքսկուրսիաներ)։
Հնարավորություններ, առաջարկվող ռազմավարություններ
Միջազգային տուրիզմի զարգացում
Տաթևի պատմամշակութային և բնական ժառանգությունը մեծ ներուժ ունի դառնալու Հայաստանի այցեքարտերից մեկը։ Միջազգային ծրագրերի միջոցով (օր.՝ ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի կողմից հովանավորվող ծրագրեր) կարելի է ավելի լայն ճանաչում տալ։
Տուրիստական ենթակառուցվածքների բարելավում
Ճանապարհների վերանորոգումը, նոր հյուրանոցների, ռեստորանների և արշավային ուղիների ստեղծումը կդարձնեն Տաթևի շրջանը ավելի գրավիչ և հարմար զբոսաշրջիկների համար։
Տեղական ձեռնարկատիրության զարգացում
Տաթևի և հարակից գյուղերի բնակիչները կարող են ներգրավվել զբոսաշրջային ոլորտում՝ ստեղծելով ձեռագործ մթերքների, հուշանվերների և ավանդական ուտեստների արտադրություն և վաճառք։ Սա կխթանի նաև տարածաշրջանի տնտեսական զարգացումը։
Մշակութային և էկոտուրիզմի կենտրոն դառնալու հնարավորություն
Տաթևը կարող է դառնալ ոչ միայն հոգևոր, այլև էկոլոգիական տուրիզմի կենտրոն՝ շնորհիվ շրջակա բնության և կիրճերի։ Արշավային, հեծանվային և բնապահպանական տուրերը կարող են դառնալ նոր հետաքրքրություն։
Տեխնոլոգիաների ներգրավում
Տաթևում հնարավոր է ներդնել վիրտուալ իրականության տեխնոլոգիաներ կամ հատուկ հավելվածներ՝ զբոսաշրջիկներին վանքի պատմությունը ներկայացնելու համար։
Որպես վերոնշյալի շարունակություն՝ ներկայացնում եմ շարժական (կենդանի) գավազանի պատմությունը՝ տեսահոլովակի տեսքով, որտեղ ներկայացվում է պատմությունը, գաղափարն ու կիրառելիության ձևը։
Սպառնալիքներ
Բնական աղետներ
Տաթևը տեղակայված է սեյսմիկ ակտիվ գոտում, ինչը կարող է սպառնալիք դառնալ վանքի կառուցվածքային ամրության համար։ Բացի այդ, ջրերի և կլիմայական փոփոխությունների ազդեցությունը կարող է վնասել (արդեն վնասել է) վանական համալիրի ճարտարապետությունը։
Զբոսաշրջային գերբեռնվածություն
Եթե զբոսաշրջիկների հոսքն արագորեն ավելանա՝ առանց ենթակառուցվածքների պատշաճ զարգացման, դա կարող է վնասել ինչպես շրջակա բնությանը, այնպես էլ վանքի պատմական արժեքին։
Տարածաշրջանի սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ
Տաթևը գտնվում է Սյունիքի մարզում, որը որոշակի սոցիալ-տնտեսական մարտահրավերներ ունի։ Տեղական տնտեսության անկումը կարող է սահմանափակել ներդրումների հոսքը և տարածքի զարգացման տեմպերը։
Մրցակցություն այլ տուրիստական ուղղությունների հետ
Հայաստանում կան բազմաթիվ այլ պատմամշակութային վայրեր, որոնք ևս գրավում են զբոսաշրջիկներին։ Անհրաժեշտ է շարունակաբար շեշտել Տաթևի յուրահատուկ կողմերը, որպեսզի այն չկորցնի իր ուշադրությունը։
Քաղաքական և տարածաշրջանային անկայունություն
Տաթևը գտնվում է Հայաստանի հարավում՝ սահմանամերձ տարածաշրջանում, որտեղ անվտանգության իրավիճակը կարող է ազդել զբոսաշրջային հոսքերի վրա։
Եզրակացություն
Տաթևի վանական համալիրը, իր հարուստ պատմությամբ, ճարտարապետական արժեքով և բնական գեղատեսիլությամբ, Հայաստանի Հանրապետության կարևորագույն զբոսաշրջային ուղղություններից մեկն է։ Թույլ կողմերն ու սպառնալիքները կարելի է մեղմել համապատասխան ռազմավարությունների միջոցով՝ կարևորելով ենթակառուցվածքների զարգացումը, պատմամշակութային ժառանգության պահպանումը և միջազգային համագործակցությունը։ Տաթևը կարող է դառնալ ոչ միայն Հայաստանի, այլև ողջ տարածաշրջանի տուրիստական առաջատար կենտրոններից մեկը՝ պայմանով, որ համապատասխան ուշադրություն դարձվի դրա զարգացմանը և պահպանմանը։
Նյութը պատրաստելիս օգտվել եմ՝ armgeo.am, tatever.am, armeniadiscovery.com կայքերից։
Դավիթ Մուրադյան 