1․ Ե՞րբ է անցկացվել ՀՀ անկախության հանրաքվեն․ ի՞նչ արդյունք այն ունեցավ։ Հիմնավորե՛ք, որ ՀՀ-ն իր անկախությունը ձեռք է բերել օրինական ճանապարհով։
«Համաձա՞յն եք, որ Հայաստանի Հանրապետությունը լինի անկախ ժողովրդավարական պետություն ԽՍՀՄ-ի կազմից դուրս»։
Հայաստանի Հանրապետության անկախության հանրաքվեն անցկացվել է 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին։
Սեպտեմբերի 23-ին՝ հանրաքվեի արդյունքների հիման վրա, Հայաստանի Գերագույն խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի Հանրապետությունը անկախ պետություն։
1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց Հայաստանի Անկախության Հռչակագիրը, որով սկիզբ դրվեց անկախ պետականության ստեղծման գործընթացին։
Հանրաքվեն անցկացվեց Հայաստանի Գերագույն խորհրդի 1991թ. մարտի 1-ի որոշման հիման վրա։ Այն համապատասխանում էր ԽՍՀՄ օրենսդրությանը՝ մասնավորապես «ԽՍՀՄ կազմից միութենական հանրապետության ելքի հետ կապված հարցերի լուծման կարգի մասին» օրենքին, որը նախատեսում էր ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու հնարավորությունը հանրաքվեի միջոցով։ Սա շոշափում է հարցի լեգիտիմ կողմը։
Հանրաքվեի արդյունքները (94.39% «Այո») հստակորեն արտահայտեցին հայ ժողովրդի գերակշիռ կամքը՝ ունենալու անկախ, ժողովրդավարական պետություն։
Միջազգային իրավունքի տեսանկյունից անկախության հռչակումը հիմնված էր նաև ազգերի ազատ ինքնորոշման միջազգային նորմի վրա։
2․ Ե՞րբ է ընդունվել «ՀՀ նախագահի մասին» օրենքը։ ՀՀ նախագահն ինչպիսի՞ ընտրությունների արդյունքում ընտրվեց։ Ընտրության ուրիշ ի՞նչ տեսակ կա։ Ո՞վ է ընտրվել ՀՀ առաջին նախագահ։
«ՀՀ նախագահի մասին» օրենքն ընդունվել է 1991 թվականի օգոստոսի 1-ին (համաձայն ՀՀ օրենսդրության)։ ՀՀ նախագահի ընտրության կարգը ժամանակի ընթացքում փոփոխվել է՝ կախված սահմանադրական բարեփոխումներից (1995, 2005, 2015)։
ՀՀ առաջին նախագահը, ինչպես և մինչև 2015 թվականի սահմանադրական փոփոխությունները, ընտրվել է համապետական, ուղղակի և գաղտնի քվեարկությամբ (մեծամասնական ընտրակարգ)։ Սա նշանակում է, որ Հայաստանի ընտրական իրավունք ունեցող քաղաքացիները անմիջականորեն քվեարկում էին նախընտրած թեկնածուի օգտին։
2015-ի սահմանադրական փոփոխություններից ի վեր ՀՀ նախագահը, խորհրդարանական պետական կառավարման համակարգի շրջանակներում, անուղղակիորեն ընտրվում է խորհրդարանի կողմից՝ պատգամավորների կողմից անմիջական քվեարկությամբ։
Հայաստանի Հանրապետության առաջին նախագահ է ընտրվել Լևոն Տեր-Պետրոսյանը։ Ընտրությունների ամսաթիվը՝ 1991 թվականի հոկտեմբերի 16, արդյունքը՝ գերակշիռ մեծամասնություն (մոտ 83.4%)։
3․ 1995-2013 թթ․ ՀՀ-ում համապետական ի՞նչ ընտրություններ են տեղի ունեցել․ ներկայացրե՛ք և մեկնաբանե՛ք դրանց արդյունքներն ու հետևանքները։
Հասկացա։ Ուրեմն, ներկայացնում եմ 1995-ից մինչև 2013 թվականներին ՀՀ-ում տեղի ունեցած բոլոր համապետական ընտրությունների ամփոփ ցուցակը՝ ըստ Ձեր ցանկության։
- 1995 – Ազգային Ժողովի (ԱԺ) Ընտրություններ և Սահմանադրական Հանրաքվե (հաղթող՝ «Հանրապետություն»)
- 1996 – Նախագահական Ընտրություններ, Լևոն Տեր-Պետրոսյանը վերընտրվեց։
- 1998 – Նախագահական Ընտրություններ (Արտահերթ), Ռոբերտ Քոչարյանը՝ հաղթող (երկրորդ փուլով)։
- 1999 – Ազգային Ժողովի (ԱԺ) Ընտրություններ, հաղթող՝ «Միասնություն» դաշինք (Վ. Սարգսյան, Կ. Դեմիրճյան)։
Հաղթանակ, որը կարճ տևեց և հանգեցրեց կառավարման լուրջ ճգնաժամի 1999 թվականի Հոկտեմբերի 27-ի ահաբեկչական գործողությունից հետո, երբ սպանվեցին ԱԺ նախագահը, վարչապետը և մի քանի բարձրաստիճան պաշտոնյաներ։
- 2003 – Նախագահական Ընտրություններ, հաղթող՝ Ռոբերտ Քոչարյան (վերընտրվեց երկրորդ փուլով)։
- 2003 – Ազգային Ժողովի (ԱԺ) Ընտրություններ, հաղթող՝ Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցություն (ՀՀԿ)։
- 2007 – Ազգային Ժողովի (ԱԺ) Ընտրություններ, հաղթող՝ Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցություն (ՀՀԿ)։
- 2008 – Նախագահական Ընտրություններ, հաղթող՝ Սերժ Սարգսյան (ՀՀԿ)։
- 2012 – Ազգային Ժողովի (ԱԺ) Ընտրություններ, հաղթող՝ Հայաստանի Հանրապետական Կուսակցություն (ՀՀԿ)։
- 2013 – Նախագահական Ընտրություններ, հաղթող՝ Սերժ Սարգսյան (վերընտրվեց)։
4․ Հիմնավերե՛ք ՀՀ բանակի գոյության անհրաժեշտությունը։ Ներկայացրե՛ք ազգային բանակի ստեղծման գործընթացը։ Ովքե՞ր են նպաստել ազգային բանակի կայացմանը․ ի՞նչ գիտեք նրանց մասին։
Հայաստանի Հանրապետության բանակի գոյությունը բխում է բացառապես երկրի ազգային անվտանգության և տարածքային ամբողջականության ապահովման հրամայականից՝ հաշվի առնելով ՀՀ-ի աշխարհաքաղաքական դիրքը և ունեցած ռազմաքաղաքական մարտահրավերները (հատկապես ադրբեջանա-թուրքական շրջափակումը և Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը)։ Բանակը հանդիսանում է պետականության գլխավոր երաշխավորը, որն ի զորու է զսպել ագրեսիան և պաշտպանել քաղաքացիների կյանքը։
Ազգային բանակի ստեղծման գործընթացը սկսվեց անկախության հռչակումից անմիջապես հետո՝ 1991 թվականի վերջերին, երբ ԽՍՀՄ փլուզման պայմաններում ՀՀ Գերագույն խորհրդի որոշմամբ ստեղծվեց Պաշտպանության պետական կոմիտեն։ Պաշտոնապես ՀՀ Զինված ուժերը հիմնադրվեցին 1992 թվականի հունվարի 28-ին։ Սկզբնական փուլում, Արցախյան առաջին պատերազմի թեժ պայմաններում, կատարվեց նախկինում գոյություն ունեցող կամավորական ջոկատների (հատկապես մեծ դեր ունեցան Երկրապահ կամավորականները), ինչպես նաև Խորհրդային բանակի զորամասերի բազաների միավորումն ու կենտրոնացումը՝ դնելով կանոնավոր բանակի կառուցվածքային և կազմակերպչական հիմքերը։
Ազգային բանակի կայացմանը մեծապես նպաստել են պետական, քաղաքական և ռազմական մի շարք գործիչներ։ Առանցքային դերակատարներից էին՝ Վազգեն Սարգսյանը և Ռոբերտ Քոչարյանը։ Վազգեն Սարգսյանը (հետագայում՝ վարչապետ), հայտնի որպես Սպարապետ, դարձավ Հայաստանի առաջին պաշտպանության նախարարը (1991-1992 և 1995-1999թթ.) և զինված ուժերի փաստացի հիմնադիրը։ Նա ունեցել է անգնահատելի դեր կամավորական ջոկատները միասնական, կանոնավոր բանակի մեջ ինտեգրելու, բանակի կառուցվածքը ձևավորելու և մարտունակությունը բարձրացնելու գործում՝ անձամբ ղեկավարելով կարևորագույն ռազմական գործողությունները։ Նրա անունը անմիջականորեն կապված է Արցախյան պատերազմի հաղթանակների հետ։ Ռոբերտ Քոչարյանը 1992-1994 թվականներին եղել է ԼՂՀ պաշտպանության պետական կոմիտեի նախագահ և ԼՂՀ ինքնապաշտպանական ուժերի հրամանատար։ Նա կենտրոնացրեց Արցախի ինքնապաշտպանական ուժերը՝ ստեղծելով ԼՂՀ Պաշտպանության բանակը, որը կանոնավոր ՀՀ բանակի հետ համատեղ ապահովեց Արցախի անվտանգությունը։ Բանակի կայացմանը նպաստել են նաև առաջին նախագահ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը՝ իր քաղաքական որոշումներով, ինչպես նաև ԶՈւ բազմաթիվ բարձրաստիճան հրամանատարներ, սպաներ և կամավորներ։
5․ Ե՞րբ է ընդունվել ՀՀ Սահմանադրությունը։ Ո՞րն էր սահմանադրական փոփոխությունների գլխավոր նպատակները։
Հայաստանի Հանրապետության առաջին Սահմանադրությունն ընդունվել է 1995 թվականի հուլիսի 5-ին՝ համապետական հանրաքվեի միջոցով։ Այս Սահմանադրությամբ ՀՀ-ն հռչակվեց ինքնիշխան, ժողովրդավարական, սոցիալական, իրավական պետություն, և ամրագրվեց նախագահական կառավարման մոդելը՝ նախագահին տալով գործադիր իշխանության լայն լիազորություններ։ Սահմանադրության ընդունումը կարևոր քայլ էր անկախ պետականության իրավական հիմքերն ամրապնդելու և ժողովրդավարական ինստիտուտները ձևավորելու գործում։
ՀՀ Սահմանադրությունը ենթարկվել է մի քանի էական փոփոխությունների՝ առանցքային հանրաքվեներն են եղել 2005 և 2015 թվականներին։ 2005 թվականի փոփոխությունների գլխավոր նպատակն էր հավասարակշռել իշխանության ճյուղերի հարաբերակցությունը՝ ընդլայնելով Ազգային ժողովի լիազորությունները և նվազեցնելով Նախագահի միանձնյա իշխանությունը։ Իսկ 2015 թվականի փոփոխությունները հանգեցրին ՀՀ կառավարման համակարգի ամբողջական փոփոխությանը. նախագահականից անցում կատարվեց խորհրդարանական կառավարման մոդելին։ Այս փոփոխությունների գլխավոր նպատակը համարվում էր ժողովրդավարական ինստիտուտների ամրապնդումը, իշխանության տարանջատման և փոխզսպման մեխանիզմների ուժեղացումը, ինչպես նաև կառավարության դերի բարձրացումը։
Դավիթ Մուրադյան 