Սոցիալ գիտություններու ազատ ուսանողի կյանքը չորս տարի տևեց և այդ չորս տարվան միջոցին Փանջունի հինգ անգամ գնաց այն համալսարանը, ուր, արձանագրված էր։
Սոցիալ գիտությունների ազատ ուսանողի կյանքը չորս տարի տևեց և այդ չորս տարվա ընթացքում Փանջունին հինգ անգամ գնաց այն համալսարանը, ուր արձանագրված էր։
——————————————————————————————
Առաջին անգամ՝ սուլելու համար պատմության դասախոսը, որ Ֆրանսական մեծ հեղափոխությունը գովաբանած էր, պախարակելով սակայն Պապեոֆի և իր կուսակիցներուն հախուռն գաղափարները։ Երկրորդ անգամ գնաց ցույց մը ընելու համար ընկերվարական դասախոսի մը դեմ, որ քննադատած էր ռուս ոչնչականությունը։ Երրորդ անգամ գնաց բողոքելու համար իմաստասիրության ուսուցչին դեմ՝ որ պետք եղած խանդավառությունը ցույց չէր տված Քրոփոթքինի վարդապետությանց։ Չորրորդ անգամ՝ ձմեռ ատեն, գնաց համալսարան, որովհետև իր սենյակին մեջ ցուրտ էր ու վառելանյութը կը պակսեր և գարեջրատուն երթալու դրամ չուներ քովը։ Եվ, վերջապես, հինգերորդ անգամ գնաց սպանիացի ուսանողներու հետ ծեծ մը քաշելու համար ուսուցչի մը, որ Պարսելոնի անիշխանական արարքները քննադատած էր։ Այս վերջին այցելությունը պատճառ եղավ որ զինքը արտաքսեն համալսարանեն և անունը ջնջեն ուսանողներու արձանագրության տետրակեն։
Առաջին անգամ՝ սուլելու համար պատմության դասախոսը, որ Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության գովաբանած էր, պախարակելով սակայն Պապեոֆի և իր կուսակիցների հախուռն գաղափարները։ Երկրորդ անգամ ընկերվարական դասախոսի դեմ ցույց անելու համար, որը քննադատել էր ռուս ոչնչականությունը։ Երրորդ անգամ իմաստասիրության ուսուցչի դեմ՝ բողոքելու համար, որը հարկավոր խանդավառությունը ցույց չէր տվել Քրոփոթքինի վարդապետությանը։ Չորրորդ անգամ՝ ձմեռ էր արդեն, գնաց համալսարան, որովհետև իր սենյակում ցուրտ էր ու վառելանյութը պակասում էր և գարեջրատուն գնալու դրամ չուներ։ Եվ, վերջապես, հինգերորդ անգամ գնաց ուսուցչի մոտ՝ իսպանացի ուսանողների հետ ծեծ քաշելու համար, որի Բարսելոնի անիշխանական արարքները քննադատված էին։ Այս վերջին այցելությունը պատճառ դարձավ, որ իրան արտաքսեն համալսարանից և անունը ջնջեն ուսանողների արձանագրության տետրակից։
——————————————————————————————
Համալսարան հաճախած այս սուղ վայրկյաններեն դուրս, Փանջունի իր ժամանակը կ’անցըներ հայ և ռուս հեղափոխական ընկերներու հետ վիճաբանելով ընկերային հարցերու մասին։ Գարեջրատունները, որոնց մեջ կը լուծվեին մարդկային ընկերությունը տանջող բոլոր խնդիրները, իր գլխավոր կայաններն էին, իր անառիկ մարտկոցները ուրկե կը ռմբակոծեր աշխարհի բոլոր կեղտոտ պուրժուաները, կեղեքիչ քափիթալիսթները, չխնայելով նույնիսկ եղբորը, որ կը շարունակեր ամսական երկու հարյուր ֆրանք ղրկել, ոչ թե խեր մը սպասելով Փանջունիեն, այլ որպեսզի ականջը տինջ ըլլա։
Համալսարան հաճախած այս սուղ վայրկյաններից դուրս, Փանջունին իր ժամանակը անցկացնում էր հայ և ռուս հեղափոխական ընկերների հետ ընկերային հարցերի մասին վիճաբանելով։ Գարեջրատները, որոնց մեջ լուծվում էին մարդկային ընկերությանը տանջող բոլոր խնդիրները, նրա գլխավոր կայաններն էին, իր անառիկ մարտկոցները, որտեղից ռմբակոծում էին աշխարհի բոլոր կեղտոտ բուրժուաները, կեղեքիչ կապիտալիստները, չխնայելով նույնիսկ եղբորը, որը շարունակում էր ամսական երկու հարյուր ֆրանկ ուղարկել, ոչ թե սպասելով օգուտ Փանջունիից, այլ որպեսզի ականջը հանգիստ լինի։
——————————————————————————————
Եվ սակայն 96-ի ջարդերը վրա հասեր էին, եղբորը գործերը ավրվեր, ինք հալածվեր, բանտարկվեր, փճացեր էր և օր մըն ալ ստիպվեր էր ամեն բան թողլով կինն ու զավակները առնել և հեռանալ Տրապիզոնեն՝ դեպի արտասահման։
Նամակ մը ստացավ Փանջունի, որով իրեն իմաց կը տրվեր թե այլևս եղբորմեն 10-ը փարա հուսալու չէր։
Եվ սակայն 96-ի ջարդերը վրա էին հասել, եղբոր գործերը ավիրվել էին, ինքը հալածվել էր, բանտարկվել, փչացել էր և մի օր էլ ստիպված էր ամեն բան թողնելով, կնոջն ու զավակներին վերցնելով՝ հեռանալ Տրապիզոն՝ դեպի արտասահման։
Նամակ ստացավ Փանջունին, որով նրան իմացություն էր տրվել, թե այլևս եղբորից նույնիսկ 10-ը դրամ չէր կարելի հուսալ։
——————————————————————————————
— Կեղտո՜տ արարած,– գոչեց Փանջունի, բռունցքը սպառնագին դեպի վեր բարձրացնելով։
Այսպիսի ժեսթեր հաճախ ուներ մեր հերոսը, որ իր ըմբոստ խառնվածքը կը հատկանշեին։
Ամսական 200 ֆրանքի այս հանկարծական դադարումը խանգարեց իր սոցիալ գիտություններու ազատ ուսանողի հանգստավետ կյանքը որով կը հուսար տակավին երկար տարիներ ապրիլ։ Կամաց-կամաց չքավորությունը իր ժանտ երեսը ցուցուց և Փանջունի իր անձին վրա ճանչցավ pauperisme–ը իր ամեն անհաճո երևույթներովը։
—Կեղտո՜տ արարած,— գոչեց Փանջունին, բռունցքը սպառնագին դեպի վեր բարձրացնելով։
Այսպիսի ժեստեր հաճախ ուներ մեր հերոսը, որը իր ըմբոստ խառնվածքին էին հատկանշում։
Ամսական 200 ֆրանկի այս հանկարծական դադարումը խանգարեց իր սոցիալ գիտությունների ազատ ուսանողի հանգստավետ կյանքին, որով նա հույս ուներ տակավին երկար տարիներ ապրել։ Կամաց-կամաց չքավորությունը իր ժանտ երեսը ցույց տվեց, և Փանջունին իր անձին ճանաչեց ամեն անհաճո երևույթների շնորհիվ։
——————————————————————————————
Իր ուսանող բարեկամները ժամանակ մը օգնեցին իրեն բայց օր մըն ալ երթաս բարովը դրին, թեև շատ փափկորեն։
— Ինչպե՞ս այս վատ դրութենեն դուրս պիտի ելլեմ,— ըսավ այդ հուսահատական օրերուն իր բարեկամներեն մեկուն, որ ուսանող, հեղափոխական և խմբագիր էր միանգամայն։
— Եկո՛ւր քեզ հեղափոխական գործիչ շինենք,— ըսավ բարեկամը.— խոսելու դյուրություն ունիս՝ այդ բավ է։
Իր ուսանող բարեկամները ժամանակին օգնեցին իրեն, բայց մի օր էլ “երթաս բարովը” ասացին, թեև շատ փափուկ ձևով։
—Ինչպե՞ս այս վատ դրությունից դուրս պետք է գամ,— ասաց այդ հուսահատական օրերին իր բարեկամներից մեկին, որը ուսանող էր, միևնույն ժամանակ հեղափոխական և խմբագիր էր։
—Արի՛ քեզ հեղափոխական գործիչ դարձնենք,— ասաց բարեկամը․—խոսելու հեշտություն ունես, դա բավարար է։
——————————————————————————————
Ծովը իյնողը օձին կը փաթթվի, կ’ըսե առածը, մեր մեջ ալ կարելի է ըսել թե՝ անոթի մնացողը հեղափոխական կ’ըլլա։
Փանջունի ընդունեց առաջարկը։
Ամիս մը ետքը մեր հերոսը ճամբա ելավ դեպի Պուլկարիա «կենաց բանը» քարոզելու, հետո անցավ Հունաստան, հետո՝ Եգիպտոս և ի վերջո Պարսկաստան և Կովկաս։ Իր տաք, համոզված, եռանդուն և անխոնջ պերճախոսությունը կը հրդեհեր սառած հոգիները, կը պրկեր, կը զորացներ թուլցած ջիղերը և կը խանդավառեր միամիտ էությունները։ Իր պաշտոնն էր ֆետայիներու հրոսախումբեր կազմակերպել ու զանոնք երկիր ղրկել, ինք մնալով արտասահմանի մեջ։
Ծով ընկնողը օձին է փաթաթվում, ասում է առածը, մեր մեջ էլ կարելի է ասել, որ սոված մնացողը հեղափոխական է դառնում։
Փանջունին ընդունեց առաջարկը։
Մի ամիս հետո մեր հերոսը ճամփա գնաց դեպի Բուլղարիա «կենաց բանը» քարոզելու, հետո անցավ Հունաստան, հետո՝ Եգիպտոս և ի վերջո Պարսկաստան և Կովկաս։ Իր տաք, համոզող, եռանդուն և անխոնջ պերճախոսությունը այրում էր սառած հոգիները, ձգում, ուժեղացնում էր ջղերը և խանդավառում էր միամիտ էությունները։ Իր պաշտոնն էր ֆիդայիների հերոսախմբեր կազմակերպելը և նրանց երկիր ուղարկելը, ինքը մնալով արտասահմանում։
——————————————————————————————
— Մենք ժամկոչներու կը նմանինք,— կ’ըսեր հաճախ,— զանգակահարությամբ ուրիշները կը հրավիրենք ու եկեղեցի կը մտցնենք, իսկ մենք դուրսը կը մնանք։
Ազնի՜վ անձնազոհություն։
Փանջունի հեղափոխական այս տենդոտ գործունեության մեջ էր պարսկական սահմանագլխին վրա, երբ հանկարծ լուր ստացավ թե Սահմանադրությունը հռչակված է Թուրքիո մեջ, բանտարկյալներու ընդհանուր ներում եղած է, մամուլի ազատություն տրված է և թե ամեն մարդ ազատորեն կրնա Թուրքիա մտնել։
Այս անակնկալ եղելությունները ափ ի բերան թողուցին մեր հերոսը։
— Մեր գործը պրծա՜վ,— մտածեց մելամաղձոտ մտատանջությամբ մը։
— Մենք ժամկոչներին էինք նմանվում,— ասում էր հաճախ,— զանգակահարությամբ ուրիշները հրավիրում ու մտցնում էինք եկեղեցի, իսկ մենք դուրսն էինք մնում։
Ազնի՜վ անձնազոհություն։
Փանջունին այս հեղափոխական տենդոտ գործունեության մեջ էր պարսկական սահմանագլխին, երբ հանկարծ լուր ստացավ, թե Սահմանադրությունը Թուրքիայում հռչակված է, բանտարկյալների ընդհանուր ներումը որոշված է, մամուլին ազատությունը տրված է, և թե ամեն մարդ կարող է ազատորեն մտնել Թուրքիա։
— Մեր գործը պրծա՜վ,— մտածեց մելամաղձոտ մտատանջությամբ։
——————————————————————————————
Սակայն Փանջունի իր հստակատեսությանը մեջ կը սխալեր։ Բուն գործը հիմա պիտի սկսեր։
Երբ քանի մը շաբաթ ետքը ստացավ Կ. Պոլսո հայ թերթերը, երբ տեսավ կուսակցություններու խելահեղ արշավանքը նույն «Բյուզանդիոնի» վրա, երբ կարդաց խոսված ճառերը, պոլսեցիներու միամիտ խանդավառությունը, «Ազատությունը մենք բերինք»–ի հրաշալի գյուտը, ավելի սահմռկեցուցիչ քան Մարքոնիի անթել հեռագիրն ու ռեոնթկենյան ճառագայթները, այն ատեն մեր գործիչը լայնեզր գլխարկը գլուխը դրավ, պայուսակը ձեոք առավ և օր մըն ալ օդաքարի մը պես ինկավ Պոլիս, ինքն ալ իր կարգին քիչ մըն ալ ճաթեցնելու համար տրամադիր գլուխները։
Սակայն Փանջունին իր հստակատեսության մեջ սխալվում էր։ Բուն գործը հիմա պիտի սկսեր։
Երբ մի քանի շաբաթ առաջ ստացավ Կ․ Պոլսի հայ թերթերը, երբ ստացավ կուսակցությունների խելահեղ արշավանքը նույն «Բյուզանդիոնի» վրա, երբ կարդաց խոսված ճառերը, պոլսեցիների միամիտ խանդավառությունը, «Ազատությունը մենք բերեցինք»-ի հրաշալի գյուտը, ավելի սահմռկեցուցիչ, քան Մարքոնիի անթել հեռագիրն ու ռեոնթկենյան ճառագայթները, արդեն մեր գործիչը լայնեզր գլխարկը գլխին դրեց, պայուսակը ձեռքն առավ և մի օր օդաքարի նման ընկավ Պոլիս, ինքն էլ իր կարգին քիչ ճաթեցնելու համար տրամադրում էր գլուխը։
——————————————————————————————
Բայց տեղերը բռնված էին, ուշ հասած էր Օֆենպախի Brigands–ներու զինվորներուն պես։ Իրավ է որ ութը տասը «դասախոսություններ» ըրավ թաղերու մեջ, իրա՛վ է, որ Բարիզի Կոնգրեսին հրաշքները հագներգեց Վոսփորի երկու ափերուն վրա, բայց, ափսո՜ս, ականջները ա՛լ սկսած էին հափրանալ։ Բաց աստի, իր պերճախոսությունը չէր հասներ Ակնունիներոլ և Շահրիկյաններու պերճախոսության կրակին, որուն վարժված էին պոլսեցիները, ինչպես անշուշտ մենք մեղավորներս ալ՝ օր մը պիտի վարժվինք դժոխքի կրակին, ուստի իր խոսքերը հաճախ ցուրտ տպավորություն կը թողեին ունկնդիրներուն վրա։
Այն ատեն Փանջունի վճռական որոշում մը տվավ։
Բայց տեղերը զբաղված էին, ուշ հասած էր Օֆենպախի Բրիգանդ-ների զինվորների պես։ Իրավ է, որ ութը տասը «դասախոսություններ» եղավ թաղերում, իրա՛վ է, որ Բարիզի Կոնգրեսին հրաշքները հագներգեց Բոսֆորի երկու ափերի վրա, բայց, ափսո՜ս, ականջները էլ սկսել էին հափրանալ։ Բայց ուստի, իր պերճախոսությունը չէր հասնի Ակնունիներոլ և Շահրիկյանների պերճախոսության կրակին, որին վարժված էին պոլսեցիները, ինչպես անշուշտ մենք՝ մեղավորներս էլ՝ մի օր պիտի վարժվենք դժոխքի կրակին, ուստի իր խոսքերը հաճախ ցուրտ տպավորություն էին թողնում ունկնդիրների վրա։
Այդ ժամանակ Փանջունին վճռական որոշում տվեց։
——————————————————————————————
Պոլիսեն ավելի՝ հարկ անհրաժեշտ էր գավառը զարթեցնել, լուսավորել, հեղափոխել։
Ու մեկնեցավ Արաբկիր, անկե Ծապլվար, ուր հաստատեց իր գործունեության կեդրոնը։
Հետագա նամակներուն մեջ պիտի տեսնենք այս գործունեությունը, որ զուրկ չէ տեսակ մը վեհափառութենե, գոնե ոմանց համար։
Պոլիսին ավելի անհրաժեշտ էր գավառը զարթեցնել, լուսավորել, հեղափոխել։
Ու մեկնեց Արաբկիր՝ Ծապլվար, ուր հաստատեց իր գործունեության կենտրոնը։
Հետագա նամակների մեջ պիտի տեսնենք այս գործունեությունը, որը զուրկ մի տեսակ չէ վեհափառության, գոնե ոմանց համար։
Դավիթ Մուրադյան 